Ñyé'án Ñkóbán Búlu - Añgan 31 - Bitõtõè Bíñgbwêñgbwên Ê Biñgun - Menda'a aa Ajók

_("Direct Neutral Static Pronoms, or Direct Neutral Pronouns of State (or of Verbs of State) - Copulas and Auxillaries"/"Les Pronoms Neutres Directes Étatiques - Copules et Auxilliaires")_

01. Bí á yé'è ñkóban Búlu.

Azúkúí éyoñ jí, bí á zu bí á belan ámíês d'á võm náa mõt-a-binam a a bo jam. Ve é ne náa tít è ne bo ê jam. Õnòn ô ne bo ê jam. Jôm é ne bo ê jam. Jam é ne bo ê jam.

Bí yé'è ya ányenyet ê biñgun:

Bí ñgá yên ê náa:

Bí tame yé'è fátane èñgun èfê. Èñgbwêñgbwên éñgun é n'èñgun é nê beleban mfá'á yà líti náa mõt a a bo jam, ñgê ke náa tít j'a bo jam, ñgê ke náa õnòn w'á bo jam, ñgê ke náa jôm j'á bo jam, ñgê ke náa jam d'á bo jam. Biñgbwêñgbwên ê biñgun bí ne bibá-fátane bíbàé.

Ètõtõé éñgbwêñgbwên éñgun é n'èñgbwêñgbwên éñgun j'á tõñ mejôntõm mèziñ:

Ètõtõé éñgbwêñgbwên éñgun j'á beleban mevál ê mêlál. Avál dá yà belane ètõtõé éñgbwêñgbwên éñgun é ne aa nda'a ñgê k'õjók.

Bitõtõé bíñgbwêñgbwên ê biñgun bí n'abui. Èñgun ése y'è étè j'á fumele aa ávál ômíês w'á tótêban, á dañ ê dañ ntótán yà átáta'a y'è éfíá.

Bí yé'è ya ê menda'a mèziñ: *ne*, *mbê*, *ntóo*, *mbá'a*, aa *ñgá'an*.

_("We are learning to speak Bulu. A subject is a word that introduces *who* is doing something, or *what* is doing something. Until now, we have used only subjects that indicate that a human being is doing something; but the fact is, an animal can act. A bird can act. An object or an event can do things. Therefore, an animal can be a subject (of a sentence). A bird can be a subject. An object or an event can be a subject. We have studied personal pronouns (*me/mê, õ/ô/wo, a/á, bí, mí, bê*). We saw that a personal pronoun can be used as a subject (of a sentence), a personal pronoun is used for a human peing. A personal pronoun is used after a verb. Let's study another type of pronoun. A neutral pronoun is a pronoun used to show that a person is doing something, or that an animal is doing something, or that an object is doing something, or that an event is doing something. Neutral pronouns exist in two categories. A direct neutral pronoun is a neutral pronoun that follows some general rules: (*) A direct neutral pronoun is used as a subject (of a sentence), (*) A direct neutral pronoun is used for a human being, an animal, a bird, an object, or an event, (*) A direct neutral pronoun is used after a verb. There are various ways a direct neutral pronoun is used. One way a direct neutral pronoun is used is with a verb of state. We are already familiar with some verbs of state, especially those used for human beings. There are other verbs of state, those that are used for people, animals, birds, or objects. There are many direct neutral pronouns. Each one of them depends on how the subject is pronounced, especially how the beginning of the subject is pronounced.")_

Éyoñ mõt a ê bo jam (ñgê ke mam), ñgê ke náa tít j'a bo jam (ñgê ke mam), ñgê ke náa õnòn w'á bo jam (ñgê ke mam), ñgê ke náa jôm j'á bo jam (ñgê ke mam), ñgê ke náa jam d'á bo jam (ñgê ke mam), ñg'ômíês w'á tótêban avál èziñ, èñgun ê yà belane é ne:

*a* ñgê ke *á*

Èñgun ê *a* j'á beleban ású mõte wuá, ñgê ke tít ê jiá, ñgê k'õnòne wúá, ñgê ke jôm ê jíá, ñgê ke jame dá. Èñgun éte é ne beleban aa èyõlè ñgê k'õfát. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Bõmbõ [ a ne ] mváé.*

*Bõmbõ [ a ntóo ] mváé.*

*Bõmbõ [ a mbê ] mváé.*

*Bõmbõ [ a ñgá'an ] mváé.*

*Õwõndõ [ a mbê ] ékándá. Õwõnd'a mb'ékándá.*

*Ñnêñ [ a ne ] ábá. Ñnêñ a n'a ábá.*

*Tawôlõ [ a ne ] ndam.*

Tawôlõ

*Tawôl'a ne ndam.*

Tawôlõ

Miñkêñe [ a ne ] adìt ê viēk. Miñkêñ'a n'adìt ê viēk.*

02. Õ ne ê fe síli nsílí. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Ye bõmbõ [ a ne ] mváé?*

*Ye bõmbõ [ a mbê ] mváé?*

*Ye bõmbõ [ a ñgá'an ] mváé?*

*Ye ñnêñ [ a ne ] ábá? Ye ñnêñ a n'a ábá?*

*Ye ñnêñ [ á ntóo ] ábá?*

03. Èñgun ê *a* é ne beleban aa kõnõk. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Ñnêñ [ a ne ] só aakítí.*

*Ñnêñ [ á ntóo ] zu.*

*Ñnêñ [ a mbê ] só aañgõ'é.*

*Baabe [ a ne ] yôõ. Baab'a a ne yôõ.*

*Bõbõ [ a ne ] búti nlô.*

*Lombõ [ a ne ] yáé ékõtõk.*

04. Õ ne ê fe síli nsílí. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Ñga ê ñnêñ [ a ne ] só aakítí?*

*Ye ñnêñ [ á ntóo ] ê zēn?*

*Ye lombõ [ a ne ] yáé ékõtõk?*

*Ñga ê lombõ [ a ne ] yáé ékõtõk?*

05. Ñg'ômíês w'á tótêban avál èziñ, èñgun ê yà belane é ne:

*è* ñgê ke *é*

Èñgun ê *é* é ne beleban aa èyõlè ñgê k'õfát. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Akòñ [ é ne ] akáp. Akòñ é n'akáp.*

*Akòñ [ é ntóo ] akáp.*

*Akòñ [ é mbê ] ákáp. Akòñ é mb'ákáp.*

*Akòñ [ é ñgá'an ] akáp. Akòñ é ñgá' akáp. *

*Ndá [ è mbê ] è yóo. Nd'é è mb'é è yóo.*

*Èsáé [ é mbê ] áyáé.*

*Ñgbweñgbwem [ è ne ] ayók. Ñgbweñgbwem è n'ayók.*

*Èkon [ é ntóo ] sôn.*

Ñkaná: *Akap [ é ne ] èkõlá. Akap é n'èkõlá.*

Ñkaná: *Asô' é ne te ê sô' èsõ'ô-sõ'õ.*

06. Õ ne ê fe síli nsílí. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Ye ndá [ è mbê ] è yóo? Ye nd'é è mb'é è yóo?*

*Ñga ê ndá [ è mbê ] è yóo? Ñga ê nd'é è mb'é è yóo?*

*Amú jé ndá [ è mbê ] è yóo?*

*Ane áyá ndá è mbê è yóo?*

*An'a áyá nd'é è mb'é è yóo?*

Ñkaná: *Ye akap [ é ne ] èkõlá? Y'akap é n'èkõlá?*

Ñkaná: *Ye asô' [ é ne ] sô' èsõ'ô-sõ'õ?*

07. Èñgun ê *é* é ne beleban aa kõnõk. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Abembá [ é ne ] ku.*

*Amvôé [ é ne ] man.*

*Èbumá [ è mbê ] túi.*

*Fa [ è ne ] jáñ.*

08. Ñg'ômíês w'á tótêban avál èziñ, èñgun ê yà belane é ne:

*õ* ñgê ke *ô*

Èñgun ê *ô* é ne beleban aa èyõlè ñgê k'õfát. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Mbé [ ô ne ] mfetán. Mb'ô [ ô ne ] mfetán.*

*Mbé [ ô ntóo ] mfetán. Mb'ô [ ô ntóo ] mfetán.*

*Mbé [ ô mbê ] mfetán. Mb'ô [ ô mbê ] mfetán.*

*Mbé [ ô ñgá'an ] mfetán. Mb'ô [ ô ñgá'an ] mfetán.*

*Mfíáñ [ ô ntóo ] sùn.*

*Õsôé [ ô ne ] èdók. Õsô'ô ô n'èdók.*

*Õsôé [ ô ntóo ] èdók.*

09. Èñgun ê *ô* é ne beleban aa kõnõk. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Ñka [ ô ne ] èvíndi.*

Ñka

*Ñk'õ ô n'èvíndi.*

Me lõô nlam. Ô ne mfúbán. Nlam ô ne mfúbán.

*Me lõô nlam. [ Ô ne ] mfúbán. Nlam [ ô ne ] mfúbán.*

Õnyù, Anyù

*Me lõô évêle viēk. Viē' ô n'èvêle.*

*Õnòn [ ô ne ] yêle.*

*Õtyeñ [ ô ne ] jáñ.*

*Õlám [ ô ne ] bíi.*

*Õsên [ ô ne ] yôõ.*

*Ye mfíáñ [ ô ntóo ] sùn?

*Ê mfíáñ ôwõndõ õ ñgá yám aañgõ'é [ ô mbê ] mváé.*

10. Éyoñ bõt b'á bo jam (ñgê ke mam), ñgê ke náa betít b'á bõn jam (ñgê ke mam), ñgê ke náa anòn d'á bo jam (ñgê ke mam), ñgê ke náa bíôm bí á bo jam (ñgê ke mam), ñgê ke náa mam m'á bo jam (ñgê ke mam), ñg'ômíês w'á tótêban avál èziñ, èñgun ê yà belane é ne:

*bê*

Èñgun ê *bê* j'á beleban ású ábui ê bõt, ñgê k'abui bêtít, ñgê k'abui ánòn, ñgê k'abui bíôm, ñgê k'abui ê mam. Èñgun éte é ne beleban aa èyõlè ñgê k'õfát. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Beyêñ [ bê ne ] ábá. Beyêñ bê n'a ábá.*

*Beyêñ [ bê mbê ] ábá. Beyêñ bê mb'á ábá.*

*Beyêñ [ bê ntóo ] ábá.*

*Beyêñ [ bê ñgênán ] ábá.*

Miñkõs

*Kúlu b'á Zeê [ bê mbê ] ámvõé.*

11. Õ ne ê fe síli nsílí. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Ye beyêñ [ bê ne ] ábá? Ye beyêñ bê n'a ábá?*

*Amú jé beyêñ [ bê mbê ] ábá? Amú jé beyêñ bê mb'á ábá?*

*Ñga ê beyêñ [ bê ntóo ] ábá?*

*Ye beyêñ [ bê ñgá'an ] ábá?*

*Amú jé beyêñ [ bê ñgá'an ] ábá?*

12. Èñgun ê *bê* é ne beleban aa kõnõk. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Beyêñ [ bê ne ] ke ábá.*

*Bekôé [ bê ne ] yandan afúp.*

*Bemvú [ bê ne ] bôn aalú.*

13. Õ ne ê fe síli nsílí. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Ye beyêñ [ bê ne ] ke ábá?*

*Ye bemvêp [ bê ne ] dí ñgúmba afúp?*

*Amú jé bemvú [ bê nê ] bôn aazañ?*

14. Ñg'ômíês w'á tótêban avál èziñ, èñgun ê yà belane é ne:

*bí*

Èñgun ê *bí* é ne beleban aa èyõlè ñgê k'õfát. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Bitêtám [ bí ne ] anden.*

*Bisúá [ bí ntóo ] mvit.*

*Binyônyóñ [ bí mbê ] õsôé.*

Ñkaná: *Ê ndá è nê jiá, binòñ [ bí ne ] bíbàé. Ê nd'é è nê jiá, binòñ [ bí ne ] bíbàé.*

15. Ñg'éfíá yà ábui j'á tátè aa *a*, èñgun ê yà belane é ne:

*é*

Èñgun ê *é* é ne beleban aa èyõlè ñgê k'õfát. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Asôé [ é ne ] èdók. Asôé é n'èdók.*

*Asôé [ é ntóo ] èdók.*

*Atújēk [ é ne ] ôsôé.*

*Atyeñ [ é mbê ] ákáp.*

*Avôn [ é ñgá'an ] atùl.*

16. Èñgun ê *é* é ne beleban aa kõnõk. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Anòn [ é ne ] yêle.*

*Atyeñ [ é ne ] jáñ.*

*Atújēk [ é ne ] jó' ôsôé.*

*Asên [ é ne ] yôõ.*

17. Ñg'ômíês w'á tótêban avál èziñ, èñgun ê yà belane é ne:

*mê*

Èñgun ê *mê* é ne beleban aa èyõlè ñgê k'õfát. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Mefa [ mê ne ] akáp. Mefa mê n'akáp.*

*Mefa [ mê ntóo ] akáp.*

*Mefa [ mê mbê ] ákáp. Mefa mê mb'á ákáp.*

*Mefa [ mê ñgá 'an ] akáp. Mefa mê ñgá' akáp.*

*Meyo'o m'álên [ mê ne ] èzezek. Meyo'o m'álên mê n'èzezek.*

*Kelê wóban. Mendím [ mê ne ] ê nlõñgá.*

*Ê Yõkaduma, mendá [ mê ne ] èvêle. Ê Yõkaduma, mendá mê n'èvêle.*

Mekala

Mekala [ mê ne ] mváé.

Mômbá

Kelê dí. Mômbá [ mê ne ] ésúá.

18. Èñgun ê *mê* é ne beleban aa kõnõk. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Mefa [ mê ne ] jáñ.*

*Mendá [ mê ne ] dík.*

*Melám [ mê ne ] bíi.*

19. Ñg'ômíês w'á tótêban avál èziñ, èñgun ê yà belane é ne:

*mí*

Èñgun ê *mí* é ne beleban aa èyõlè ñgê k'õfát. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Minsòs [ mí ne ] abé. Minsòs mí n'abé.*

*Minlam [ mí ne ] mfúbán.*

*Ákônôliñga, minjóñ [ mí ne ] ndam.*

20. Bí yé'è ya ájó' èziñ: *ñga*, *ñgá*, *ndeme/ndõme*, *mbême*, *wô'õ*, *ya*, *tame/táme*, aa *támê*.

Ñg'ômíês w'á tótêban avál èziñ, èñgun ê yà belane é ne:

*a* ñgê ke *á*

Èñgun ê *a* j'á beleban ású mõte wuá, ñgê ke tít ê jiá, ñgê k'õnòne wúá, ñgê ke jôm ê jíá, ñgê ke jame dá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Bõmbõ [ a ndeme ] bé.*

*Bõmbõ [ a ñgá ] bé.*

*Bõmbõ [ a wô'õ ] bé.*

*Bõmbõ [ á ñga ] bé.*

*Bõmbõ [ á mbême ] bé.*

*Bõmbõ [ á tâmê ] bé.*

*Bõmbõ [ á ] bé [ ya ].*

21. Ñg'ômíês w'á tótêban avál èziñ èñgun ê yà belane é ne:

*è* ñgê ke *é*

Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Mveñ [ è ndeme ] nóñ.*

*Mveñ [ è wô'õ ] nóñ.*

*Mveñ [ è ñgá ] nóñ.*

*Mveñ [ é ñga ] nóñ.*

*Mveñ [ é mbême ] nóñ.*

*Mveñ [ é támê ] nóñ.*

*Ndá [ é ñga ] dík.*

*Amvôé [ é ñgá ] man.*

*Asá [ é mbême] wúm.*

*Èbēm [ é wô'õ ] ku.*

22. Ñg'ômíês w'á tótêban avál èziñ èñgun ê yà belane é ne:

*õ* ñgê ke *ô*

Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Vián [ ô ñga ] faaè.*

*Vián [ ô ñgá ] faaè.*

*Vián [ ô ndeme ] faaè.*

*Vián [ ô mbême ] faaè.*

*Vián [ ô wô'õ ] faaè.*

*Õsôé [ ô ñgá ] kôt.*

*Õsé [ ô wô'õ ] yénè áfúp.

*Yañgê'e dí. Mfíáñ [ ô mbême ] bé.*

23. Ñg'ômíês ô ne ású ábui bíôm aa w'á tótêban avál èziñ, èñgun ê yà belane é ne:

*bê*

Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Beyêñ [ bê ñga ] dí ábá.*

*Beyêñ [ bê ñgá ] dí ábá.*

*Beyêñ [ bê mbême ] dí ábá.*

*Beyêñ [ bê ndeme ] dí ábá.*

*Beyêñ [ bê wô'õ ] dí ábá.*

*Beyêñ [ bê ñgá ] dí ábá.*

*Befêfáé [ bê ndeme ] jáé ê ndá.*

*Biñgá [ bê wô'õ ] bè áfúp.*

24. Ñg'ômíês ô ne ású ábui bíôm aa w'á tótêban avál èziñ èñgun ê yà belane é ne:

*bí*

Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Bidí [ bí ndeme ] bé.*

*Bitò [ bí ñgá ] bú'i.*

*Bilé [ bí wô'õ ] ku.*

25. Ñg'ômíês ô ne ású ábui bíôm aa w'á tótêban avál èziñ èñgun ê yà belane é ne:

*mê*

Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Mendím [ mê ñgá ] vêle.*

*Mebóñ [ mê wô'õ ] ma táé.*

*Ñgê me díi zóñ, mòt [ mê wô'õ ] ma kúí ású.*

26. Ñg'ômíês ô ne ású ábui bíôm aa w'á tótêban avál èziñ èñgun ê yà belane é ne:

*mí*

Ású bive'án, tót ê mêjô maná:

*Minsóñ [ mí ñga ] nyuk.*

*Miñka [ mí ndeme ] síbi.*

*Éyoñ wo kólõ ndá, mimbé [ mí wô'õ ] feteban étám*

*Ê mam mê tyé, miñkúl [ mí wô'õ ] duñ.*

Anyenyet ê Biñgun

# Õnyós Õmvon
1 *me* *bí*
2 *õ/ô/wo* *mí*
3 *a* *bê*

Biwuwuñ ê Biñgun

# Õnyós Õmvon
1 *ma* *bíà*
2 *wo* *míà*
3 *nye/nyê* *be/bê*

Mimbámêtán ê Biñgun

1 *bía wo, bía wo bí*
2 *bía nyê, bía nyê bí*
3 *mía nyê, mía nyê mí*
4 *b'áa nyê, b'áa nyê bê, b'áa nyê b'á*
5 *bía be wo, bía be wo bí*
6 *bía be nyê, bía be nyê bí*
7 *bía be míà, bía be míà bí*
*bía be bê, bía be bê bí*
*mía be nyê, mía be nyê mí*
*mía be bê, mía be bê mí*
*b'áa be nyê, b'áa be nyê bê, b'áa be nyê b'á*
*mía be ma, mía be ma bí*

Anyenyete Bíbêbáé Ê Biñgun

# Õnyós Õmvon
2 *maámíén, maámíén me/mê/m'a* *bíàbêbíén, bíàbêbíén bí*
3 *woómíén, woómíén õ/ô/wo* *mía bêbíén, mía bêbíén mí*
4 *émíé, émíé a/á* *bêbíén, bêbíén bê/b'á*

Bitõtõè Bíñgbwêñgbwên Ê Biñgun

# Õnyós Õmvon
2 *a/á* *bê*
3 *è/é* *bí, mê*
4 *õ/ô* *é*
5 *õ/ô* *mí*

Menda'a

1 *ne*
2 *mbê*
3 *ntóo*
4 *ñgá'an/ñgênán/ñgá'a*
5 *mbá'a*

Ajók

1 *a/á*
2 *beta*
3 *fó'ó*
4 *mbême*
5 *ndeme/ndõme*
6 *ñga*
7 *ñgá*
*tame/táme*
*támê*
*tê/tê*
*wô'õ*
*ya*
*ye*

Bifíá Mínsílí

1 *jé*
2 *amú jé*
3 *ñga*
4 *vé/ê vé*
5 *ye*
6 *zá/bezá*

Bifíá yà Éjõs

1 *ke, ki*
2 *njí, njí ke, njí ki*
3 *sê, sê ke, sê ki*
4 *vo'o, vo'o ke, vo'o ki*
5 *bê, bê ke, bê ki*
6 *teke*
7 *tekee*
*te*
*tee*
*za*

Abõñ

1 *aa*
2 *akêkúí*
3 *akusábo, akõsábo*
4 *akúí*
5 *amú*
6 *anê*
7 *avál*
*azúkúí*
*b'áa*
*bía*
*èkoziñ, èvoziñ*
*èyoñ*
*fe*
*ja'a*
*ke, ki*
*le*
*mbôlê*
*mía*
*na*
*náa*
*nanê*
*nde*
*ndembên*
*ndô'ôtõ*
*nté*
*ñgê*
*ôsúsúa*
*sake, saáke*
*ve, vedá*
*veñge-veñgê*
*wõnáa*
*ya, yà*
*ajô te*
*ê nde*
*ê válè*
*ñgêke*
*ve nanê*
*tyé kpwaá*

Mimfèfè Bífíá

añgan (abui: mêñgan): _("lesson"/"leçon")_

èbêñ (abui: bibêñ): _("formula"/"formule")_

èla'é, (èla'aé) (abui: bila'é, bila'aé): _("comment"/"commentaire")_

èñgun (abui: biñgun): _("pronoun"/"pronom")_

èñgbwên (abui: biñgbwên): _("neutrality"/"neutralité")_

èñgbwêñgbwên (abui: biñgbwêñgbwên): _("neutral"/"neutre")_

ètõtõé éñgbwêñgbwên éñgun (abui: bitõtõé bíñgbwêñgbwên ê biñgun): _("direct neutral pronoun"/"pronom neutre directe")_

ètõtõé éñgbwêñgbwên ánjenjen éñgun (abui: bitõtõé bíñgbwêñgbwên ê menjenjen ê biñgun): _("direct neutral static pronoun"/"pronom neutre statique direct")_

ntôõ (abui: mintôõ): _("next"/"suivant")_

nda'a (abui: menda'a): _("copula"/"copule")_

ñkpwáa (abui: miñkpwáa): _("previous"/"précédent")_

ê nyundi: _("to contact"/"contacter")_

ènyundi (abui: binyundi): _("(a) contact"/"contacte")_

õjók (abui: ajók): _("auxillary"/"auxilliaire")_

õmíês (abui: amíês): _("subject"/"sujet")_

Ñnamba YouTube

Mêñgan máná mê ne ású na bí yé'é anê b'á kóbô Búlu. Ñgê wo yêne jôm èziñ é n'ábé ñgê ke njuk, ñgê wo kômbô kómêkane, tili'i dê mfá'á ya bila'aé.

These lessons are meant to teach how to speak the Bulu language. If you have a comment, a suggestion, or a critique, please write it in the Comments section.

Ces leçons enseignent comment parler la langue Boulou. Si tu as des commentaires, des suggestions, ou des critiques, écris-les dans la section des commentaires. (n k o b o b u l u AT g m a i l dot c o m)

Nsámá'a-Ndetên: http://www.nkoboboulou.com/nkoban/Angan33.htm

Mimfèfè Bífíá | Copyright, © 2025-2026, Ñkóbô Búlu | Nyundí'i Bíá | Ñkpwáa | Ntôõ