Ñyé'án Ñkóbán Búlu - Añgan 20 - Ajêjó'ó Bekõnõk: "ê kúne", "ê betá", "ê jí'a", "ê tú'a", aa "ê kõmõ"
01. Bí á yé'è ñkóban ê Búlu.
Bí yé'è ya náa õjó' ô n'èfíá j'á beleban ê zàñe èñgun aa kõnõk. Bí yé'è ya ájó' èziñ: *ndeme/ndõme*, *mbême*, *wô'õ* aa *ya* (áñgan áwôõmõ aa dá), *ñga*, *ñgá*, *tame*, aa *támê* (áñgan áwôõmõ aa baáa), *a/á* (áñgan áwôõmõ aa lále), akeêke.
Bí á yeme náa kõnõ' è n'èfíá j'á líti mboán ê jam.
Õjêjó'ó kõnõk, ô ne kõnõ'õ j'a ê beleban an'ôjók. Nál'a ne náa õjêjó'ó kõnõ' ô ne kõnõ'õ j'a ê beleban ê zàñe èñgun aa kõnõk èfê.
_("We are learning to speak Bulu. We had learned that an auxiliary is a word that is used between a pronoun and a verb. We had studied some auxillaries: *ndeme/ndõme*, *mbême*, *wô'õ* and *ya* (in Lesson 11), *ñga*, *ñgá*, *tame*, and *támê* (Lesson 12), *a/á* (Lesson 13), etc. We know that a verb is a word that expresses an occurrence. An auxiliary verb is a verb that is used like an auxiliary. This means that an auxiliary verb is a verb that is used between a pronoun and another verb.")_
Bí tame yé' ôjêjó'ó kõnõ' èziñ:
ê kúne
Õjêjó'ó kõnõ'õ "ê kúne" w'á líti jam d'á boban ê mam mê tyé. Ású átáta'a, tót ê mêjô maná:
_("Let's study an auxiliary verb: *ê kúne*. The auxiliary verb *ê kúne* expresses an action that occurs (early) in the morning."/"Le verbe auxilliaire "ê kúne" exprime une action qui se déroule (tôt) le matin.")_
M'a [ kúne ] dí.
Wo [ kúne ] wóban.
A a [ kúne ] vee.
Bí á [ kúne ] só.
Mí á [ kúne ] sulan.
B'á [ kúne ] sáé.
02. Ê mvú'áa kõnõk, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("After the verb, you can add a name, an adjective, etc."/"Après le verbe, tu peux ajouter un nom, un adjectif, etc.")_
M'a kúne nyú biañ.
Wo kúne wóban ôsôé.
A a kúne lí safía.
Bí á kúne sañe ndó'o.
Mí á kúne fúbu ndá.
B'á kúne kut ábeñgê.
03. Õ ne ê fe kõ'õlan ê menda'a mèziñ aa ajó' èziñ bí yé'è ya. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("You can also add some of the copulas and/or auxillaries we have already studied."/"Tu peux aussi ajouter certaines copules et/ou des auxilliaires que nous avons déjà étudiés.")_
Me [ wô'õ kúne ] ê ke.
Õ [ ne kúne ] ê wóban.
A [ ñgá kúne ] vee.
Bí [ wô'õ kúne ] ê dí.
Ye mí [ ñga kúne ] lúman?
Bê [ mbá'a kúne ] ê só!
04. Õ ne jõs ajô õ bela'an ajó' èziñ bí yé'è ya (*njí*, *ke/ki*, *vo'o*, *teke*, aakeêke. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("You can express a negation a negation using some of the auxillaries we studied already."/"Tu peux exprimer une négation en utilisant certains auxilliaires que nous avions déja étudiés.")_
Mê [ njí kúne ] ê dí.
Ô [ njí ke kúne ] bõm ê ñkúl.
Wo ê [ vo'ó ke kúne ] nyú meyok.
Á [ njí kúne ] lí safía.
Bí á ê [ vo'o kúne ] yále áfan.
Mí [ njí kúne ] bè ôwõndõ.
Bê ne [ teke kúne ] fúbu ndá.
05. Éyoñ wo ê jõs ajô, õ ne tátè õseñge aa èfíá "te". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("If you are expressing a negation, you can start the sentence with *Te*."/"Si tu exprimes une négation, tu peux commencer la phrase avec *Te*.")_
Te wo kúne wóban!
Te a a kúne vee. T'a a kúne vee!
Áyà! Te bí á kúne nyú meyok!
Te mí á kúne sulan!
Te b'á kúne sáé!
06. Ñgê wo tyini mõte wuá ású jam èziñ wo ê yi náa á bo ê mam mê tyé, õ ne tátè õseñge aa èfíá "kúne'e". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("If you are giving an order to one person for something to do (early) in the morning, you can start the sentence with 'kúne'e.'"/"Si tu es en train de donner un ordre à une personne pour quelque chose qu'elle doit faire (tôt) le matin, tu peux commencer la phrase avec 'kúne'e.'.")_
Kúne'e só.
Kúne'e yám.
Kúne'e tátè èsáé.
Kúne'e ke áfúp.
Kúne'e yám étyamakak.
07. Ñgê wo tyini, õ ne tátè aa èñgun. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
_("If you are giving an order, you can start the sentence with a pronoun."/"Si tu es en train de donner un ordre, tu peux commencer la phrase avec un pronom.")_
Õ kúne'e wóban.
Õ kúne'e só aakítí.
A kúne'e nyú biañ.
Mí kúne'e ke áfúp. Mí kúne'e k'a áfúp.
Bê kúne'e sáé.
08. Ñgê wo tyini mõte wuá ású jam èziñ wo ê yi náa mía nyê mí bo ê mam mê tyé, õ ne tátè õseñge aa èfíá "ñkúne'e". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Ñkúne'e dí.
Ñkúne'e ke.
Ñkúne'e wóban.
Ñkúne'e sáé.
Ñkúne'e tée dulu.
Ñkúne'e nyú biañ.
09. Ñgê wo tyini abui ê bõt ású jam èziñ wo ê yi náa bê bo ê mam mê tyé, õ ne tátè õseñge aa èfíá "kúna'ane" ñgê ke "kúna'anè". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Kúna'ane dí.
Kúna'ane yám.
Kúna'ane wóban.
Kúna'anè sáé.
Kúna'ane nyú biañ.
10. Õ ne ê fe tátè õseñge aa èñgune "*mí*". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Mí kúna'ane wóban.
Mí kúna'anè sáé.
Mí kúna'ane só aakítí.
Mí kúna'ane nyú biañ.
Mí kúna'ane yám étyamakak.
11. Ñgê wo tyini bõt abui ású jam èziñ wo ê yi náa mía be bê mí bo ê mam mê tyé, õ ne tátè õseñge aa èfíá "ñkúna'ane" ñgê ke "ñkúna'anè". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Ñkúna'ane ke.
Ñkúna'anè sáé.
Ñkúna'ane yám.
Ñkúna'anè kõmesan.
12. Bí tame yé' ôjêjó'ó kõnõ' õfê:
ê betá
Èfíá "betá" j'á beleban éyoñ wo kômbõ líti náa jam d'á yiane boban éyoñ èfê jíá. Ású átáta'a, tót ê mêjô maná:
Me ñgá fombõ. Me betá fombõ.
Õ ñgá wúp. Õ betá wúp.
A wô'õ ke. A sóó. A betá ke. A betá só.
Bí ñgá wô'õ fóé awú. Bí ñgá kám. Bí betá vô'ôlõ.
Tatê a ñgá tátè lú'ú miñgá wuá. A betá kõ'õlan ábui ê biñgá.
13. Ñgê wo tyini mõte wuá ású jam wo ê yi náa á betáa bo, õ ne belan èfíá "betá'a":
betá'a
Wo yiane kõ'õlán ê kõnõk. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Betá'a zu.
Betá'a dí.
Betá'a fas!
Betá'a kut ábeñgê!
Betá'a jíbi.
Betá'a kóbõ.
14. Ê mvú'áa kõnõk, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Betá'a sám ê mó.
Betá'a nyú biañ.
Betá'a nyálè bidí.
Betá'a vun éwólo.
Betá'a ke Áwóló. Betá'a k'a Áwóló.
15. Ñgê wo tyini mõte wúá vedá mía bêbaáne mí á yiane bo ê jam éte, belá'an èfíá "mbetá'a". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Mbetá'a ke.
Mbetá'a yañge.
Mbetá'a fas.
Mbetá'a vun éwólo.
Mbetá'a yañge ê dí. Mbetá'a yañg'ê dí.
16. Ñgê wo tyini abui ê bõt ású jam wo ê yi náa bê betáa bo, õ ne belan èfíá "betá'ane" ñgê "betá'anè". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Betá'anè dí.
Betá'ane zu.
Betá'anè fas!
Betá'anè jíbi.
17. Ñgê wo tyini abui ê bõt ású jam wo ê yi mía be bê mí betáa bo, õ ne belan èfíá "mbetá'ane" ñgê ke "mbetá'anè". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Mbetá'anè yañge.
Mbetá'ane vun éwólo.
Mbetá'ánè yê'ê mi'ê.
Mbetá'anè búlan ê Báñgánté.
18. Õ ne síli nsíli õ bela'an èfíá "betá". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Ye mê betáa wóban?
Wo beta yôn ê jé?
Ye ô ñga beta yôn?
A a beta ke ê vé?
Bí á beta yañge zá?
Ñga ê mí á beta jíbi?
Amú jé b'á beta zu? B'á beta zu amú jé?
19. Bí tame yé' ôjêjó'ó kõnõ' õfê:
ê jí'a
Õjêjó'ó kõnõ' "ê *jí'a*" w'á beleban mfá'á yà líti jam d'á yiane boban ávôl avôl. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
M'a jí'a dí.
Wo jí'a wóban.
A a jí'a sáé.
Bí á jí'a ke.
Mí á jí'a tôban.
B'á jí'a yám.
20. Õ ne ê fe kõ'õlan ê menda'a mèziñ aa ajó' èziñ bí yé'è ya. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Me wô'õ jí'á ke.
Õ ne jí'á wóban.
A ñgá jí'a vee.
Bí njí jí'á dí.
Ye mí á ye jí'a só?
Bê mbá'a jí'a tôban.
21. Èyoñ wo ê tyini, õ ne belan èfíá "jí'a" ñgê ke "jíka'a". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Jí'a zu!
Jí'a dí!
Jí'a sobõ!
Jíka'a zu!
Jíka'a wóban!
Jíka'a nyú biañ!
22. Ñgê wo kóbõ aa abui ê bõt, belá'an èfíá "jí'ane/jí'anè" ñgê ke "jíka'ane/jíka'anè". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Jí'ane sobõ!
Jí'anè dí!
Jíka'anè wóban!
Jíka'anè nyú biañ!
23. Ñgê wo tyini mõte wuá ású jam èziñ mía nyê mí á yiane bo, belá'an èfíá "njí'a" ñgê ke "njíka'a". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Njí'a dí!
Njí'a ke!
Njíka'a sobõ.
Njíka'a kut ábeñgê!
24. Ñgê wo tyini abui ê bõt ású jam èziñ mía be bê mí á yiane bo, belá'an èfíá "njí'ane/njí'anè" ñgê ke "njíka'ane/njíka'anè". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Njí'anè ke!
Njí'anè dí!
Njíka'anè dí étyamak!
Njíka'ane kut ê miñkúl!
Njíka'anè sañ ndó'o!
Njíka'anè wôlõ ñgòn!
25. Bí tame yé' ôjêjó'ó kõnõ' õfê:
ê tú'a
Ñgê wo kômbõ líti jam d'á yiane boban nyaá mbobáne, õ ne belan ôjêjó'ó kõnõ' "ê *tú'a*". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
M'a tú'a vô'ôlõ.
Wo tú'a fúbu ndá.
A a tú'a sáé.
Bí á tú'a yám.
Mí á tú'a jêm.
B'á tú'a lí safía.
26. Éyoñ wo ê tyini mõte wúá ású jam èziñ wo ê yi ná á bo nya ê mboáne, õ ne belan èfíá "tú'a" ñgê ke "túka'a". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Tú'a vô'ôlõ!
Tú'a nyú biañ!
Tú'a lôñ ê ndá!
Túka'a ba ká!
Túka'a wóban!
Túka'a sañe ndó'o!.
27. Ñgê wo tyini mõte wúá vedá mía bêbaáne mí á yiane bo ê jam éte, belá'an èfíá "ntú'a" ñgê ke "ntúka'a". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Ntú'a vô'ôlõ.
Ntú'a tyáé nja'a.
Ntúka'a vúl ê bibõbolo.
Ntúka'a tá'é ôwõndõ.
28. Ñgê wo tyini abui ê bõt, belá'an èfíá "tú'ane/tú'anè" ñgê ke "túka'ane/túka'anè". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Tú'anè vô'ôlõ.
Tú'anè lí safíá.
Tú'anè lôñ ê ndá.
Túka'ane báp mebo.
Túka'anè ba kábat.
Túka'ane bè ôwõndõ.
29. Ñgê wo tyini abui ê bõt ású jam èziñ mía be bê mí á yiane bo ê nyà mboáne, belá'an èfíá "ntú'ane/ntú'anè" ñgê ke "ntúka'ane/ntúka'anè". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Ntú'ane vô'ôlõ.
Ntú'anè fúbu ndá.
Ntúka'anè vun éwólo.
Ntúka'ane bè ôwõndõ.
30. Bí tame yé' ôjêjó'ó kõnõ' õfê:
ê kõmõ
Éyoñ wo kômbõ líti náa jam d'á yiane boban aa ñgõmõtõ, õ ne belane kõnõ' "ê *kõmõ*". Ású átáta'a, tót ê mêjô maná:
M'a kõmõ dí!
Wo kõmõ fíás!?!
A a kõmõ fôtan!
Bí á kõmõ sobõ.
Mí á kõmõ yáa!
B'á kõmõ lôk!
31. Õ ne ê fe kõ'õlan ê menda'a m'èziñ aa ajó' èziñ bí yé'è ya. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Me wô'õ kõmô jô.
Õ ne kõmô wóban.
A ñgá kõmõ vee.
Bí njí kõmô dí.
Ye mí á ye kõmô jíbi?
Bê mbá'a kõmô kóbõ.
32. Ñgê wo tyini mõte wuá ású jam wo ê yi á bo aa ñgõmõtõ, õ ne belan èfíá "kõmô'õ". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Kõmô'õ dí!
Kõmô'õ vô'ôlõ.
Kõmô'õ tabe étò!
Kõmô'õ nyú biañ!
33. Ñgê wo tyini abui ê bõt, õ ne belan èfí "*kõmá'ane*/*kõmá'anè*". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Kõmá'ane zu!
Kõmá'anè dí!
Kõmá'ane lí tíl!
Kõmá'anè lôñ ê ndá!
34. Ñgê wo tyini mõte wuá ású jam èziñ mía nyê mí á yiane bo, belá'an èfíá "*ñkõmô'õ*". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Ñkõmô'õ ke!
Ñkõmô'õ dí!
Ñkõmô'õ lôñ ê ndá.
Ñkõmô'õ kut ê miñkúl!
35. Ñgê wo tyini abui ê bõt ású jam èziñ mía be bê mí á yiane bo, belá'an èfíá "*ñkõmá'ane*/*ñkõmá'anè*". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Ñkõmá'anè sobõ!
Ñkõmá'ane wóban ê biañ!
Ñkõmá'anè tos ê ñgòn!
Ñkõmá'ane vúl ê bibõbolo!
añgan (abui: mêñgan): _lesson/leçon_
èjêt (abui: bijê): _expression/expression_
èla'é, (èla'aé) (abui: bila'é, bila'aé): _comment/commentaire_
èñgun (abui: biñgun): _pronoun/pronom
ê jõs: _to negate/négativiser
ñkpwáa (abui: miñkpwáa): _previous/précédent_
nda'a (abui: menda'a): _copula/copule_
ntôo (abui: mintô): _next/suivant_
õjók (abui: ajók): _auxilliary/auxilliaire_
õjêjó'ó kõnõk (abui: ajéjó'ó bekõnõk): _auxilliary verb/verbe auxilliaire_
õfát (abui: afát): _adjective/adjectif_
õseñge (abui: aseñge): _sentence/phrase_
ê tyini: to give an order/donner un ordre
Áñgan díná d'á kõ'õlan ajó'ó èziñ. Ñgê wo yêne jôm èziñ é n'ábé ñgê ke njuk, ñgê wo kômbô kómêkane, tili'i dê mfá'á ya bila'aé.
This lesson adds some auxillaries. If you have a comment, a suggestion, or a critique, please write it in the Comments section.
Cette leçon ajoute quelques auxiliaires. Si tu as des commentaires, des suggestions, ou des critiques, écris-les dans la section des commentaires. (n k o b o b u l u AT g m a i l dot c o m)
Nsámá'a-Ndetên: http://www.nkoboboulou.com