Ñyé'án Ñkóbán Búlu - Añgan 19 - Ndenda'a Kõnõk: ê zu
01. Bí á yé'è ñkóban ê Búlu.
Bí yé'è ya náa nda'a è n'èfíá j'á beleban ê zàñe èñgun aa õfát ñgê ke ê zàñe èñgun aa kõnõk. Bí yé'è ya ê menda'a mèziñ: "*ne*" (áñgan ê táane), *mbê* aa *ntóo* (áñgan ê samane), *ñgá'an* aa *mbá'a* (áñgan áwôõmõ).
Bí á yeme náa kõnõ' è n'èfíá j'á líti mboán ê jam.
Ndenda'a kõnõk, è ne kõnõ'õ j'a ê beleban anê nda'a. Nál'a ne náa ndenda'a kõnõ' è ne nda'a è nê beleban ê zàñe èñgun aa õfát ñgê ke ê zàñe èñgun aa kõnõk èfê.
Bí tame yé'è ndenda'a kõnõ' èziñ:
ê zu
Kõnõ' "ê zu" j'a tátè beleban anê bêkõnõ'õ bevók. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
M'a [ zu ].
Wo [ zu ] (W'a zu).
A a [ zu ].
Bí á [ zu ].
Mí á [ zu ].
B'á [ zu ].
02. Õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
M'a [ zu móomó ].
Wo [ zu aná'aná ].
A a [ zu ôkàñ ].
Bí á [ zu nsámbá ].
Mí á [ zu átem ê tem ].
B'á [ zu jêmban ].
03. Éyoñ wo ê belane kõnõk "ê zu", èko-ziñ wo kômbõ líti náa wo "*zu aa* _jôme-sí jôme-ka*". Avál afê yà ê kóbõ é ne náa ô límíti ntótán yà "*zu*" náa "*zuu*". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
M'a [ zu aa akúm ]. M'a [ zuu akúm ].
Wo [ zu aa ntáñetê ]. Wo [ zuu ntáñetê ].
A a [ zu aa bika'á ]. A a [ zuu bika'á ].
Bí á [ zu aa bikpwelé ]. Bí á [ zuu bikpwelé ].
Mí á [ zu aa beyêñ ]. Mí á [ zuu beyêñ ].
B'á [ zu aa meyok ]. B'á [ zuu meyok ].
04. Éyoñ wo kômbõ líti náa jam d'á yiane boban aná'aná, ê mvú'áa kõnõ' "*zu*", õ ne kõ'õlan ê kõnõ' ya ê jam d'á yiane boban. Ású bive'án, tót ê mêjô mané:
M'a [ zu dí ].
Wo [ zu wóban ].
A a [ zu wúm ].
Bí á [ zu jêm ].
Mí á [ zu wosan ].
B'á [ zu siñ ].
05. Ê mvú'a ê kõnõ'õ baáa, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô mané:
M'a [ zu diin ] ê mbé.
Wo [ zu kut ] ábeñgê.
A a [ zu wú ] ébõm.
Bí á [ zu lôñ ] ê ndá.
Mí á [ zu kap ] ê bidí.
B'á [ zu bõm ] ê miñkúl.
06. Avál afê yà belane kõnõ' "ê zu" aa kõnõ' èfê é ne náa ô líti jam é tátè ya vedá jam éte d'á tõlan. Wo belan õseñge ô bilí bifas bíbàè. Éfas ôsú j'á belane "ê zu". Éfas ê baáa j'á belane éñgun ôsú aa kõnõ' èfê. Ású bive'án, tót ê mêjô mané:
[ M'a zu ] [ m'a ] jêm.
[ Wo zu ] [ wo ] yáa.
[ A a zu ] [ A a ] sobõ.
[ Bí á zu ] [ bí á ] bôt.
[ Mí á zu ] [ mí á ] nyíñ.
[ B'á zu ] [ b'á ] lúman.
07. Ê mvú'a ê kõnõ'õ baáa, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô mané:
[ M'a zu ] [ m'a ] bám étám.
[ Wo zu ] [ wo ] láa minsòs.
[ A a zu ] [ A a ] yôn ôkàñ.
[ Bí á zu ] [ bí á ] lôñ ê ndá.
[ Mí á zu ] [ mí á ] solè bidí.
[ B'á zu ] [ b'á ] líti mvam.
08. Õ ne ê fe síli nsílí õ bela'ane bifíá bíte. Ású átáta'a, tót ê mêjô mané:
Ye mê [ zu ]?
Ye wo zu?
Ye a a zu? Y'a a zu?
Ye bí zu?
Ye mí á zu?
Ye b'á zu?
09. Éyoñ wo ê belane kõnõk "ê zu", ê mvú'áa "zu", õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá ású ê vôm ê jam é né. Ñkókõ Búlu ô bilí bifíá ású jam éte:
ê va, ê váná
ê nè
ê lí
ê wè, ê wôè
Ású átáta'a, tót ê mêjô mané:
M'a [ zu ê wôè ].
Wo [ zu ê nè ].
A a [ zu vá ].
Bí á [ zu ê wôè ].
Mí á [ zu ê váná ].
B'á [ zu ê nè ].
10. Õ ne ê fe síli nsílí õ bela'ane bifíá bíte. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Ye mê [ zu ] ê wôè?
Ye wo [ zu fó'ó ê nè ]?
Amú jé a ê [ zu ê vá ]?
Bí á [ zu ê wôè amú jé ]?
Ñg ê mí á [ zu ê nè ]?
Bezá b'á [ zu ê nè ]?
11. Õ ne belane kõnõ' "ê zu" aa nda'a. Nda'a j'á beleban ê zàñe èñgun aa "zu". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Me [ ne zu ].
Õ [ mbê zu ].
Á [ ntóo zu ].
Bí [ ne zu ].
Mí [ mbê zu ].
Bê [ mbá'a ] zu.
12. Õ ne belane kõnõ' "ê zu" aa nda'a. Nda'a j'á beleban ê zàñe èñgun aa "zu". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Mê [ ñga zu ].
Õ [ ñgá zu ].
Á [ wô'õ zu ].
Bí [ tame zu ].
Mí [ yia ê zu ].
Bê [ wô'õ zu ].
13. Õ ne ê fe síli nsílí õ bela'ane bifíá bíte. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Ye mê ntóo zu?
Ye ô ñga zu?
Ye wo zu fó'ó?
Ye a a zu ñga? Y'a a zu ñga?
Ye mí á zu fó'ó?
Ye bê ñga zu?
14. Õ ne jõs ájô aa kõnõ' "ê zu". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
M'a ê [ zu ê ke ].
[ Te wo zu ].
Á [ njí zu ].
Bí á ê [ vo'o zu ].
Mí [ ne teke zu ].
B'á ê [ vo'o ke zu ].
15. Õ ne ê fe bámêtan éjõs aa nsíli. Ású átáta'a, tót ê mêjô mané:
Ye m'a ê [ zu ê ke wôè ]?
Amú jé wo ê [ zu ke ê nè ]?
Amú jé a ê [ zu ê ki vá ]?
Bí á [ zu ê ke wôè amú jé ]?
Amú jé mí á ê [ zu ki váná ]?
Ye b'á ê [ zu ê ke ênè ]?
16. Õ ne tyini ájô aa kõnõ' "ê zu". Èyoñ éte, wo yiane tyéndé ntótán ê kõnõ' "ê zu". Ású éve'án, tót ájô diná:
Za'ák!
17. Éyoñ wo ê tyini, õ ne kpwáa kõnõ' "zu" aa ájó' èziñ bí yé'è ya. Ású bive'án yà tyini ájô ású mõte wuá, tót ê mêjô maná:
Támê zu!
Jí'a zu.
Kõmô'õ zu.
18. Õ ne tyini ájô ású jôm èziñ wo ê yi náa mõt á zu wo vê. Wo kóbõ anê wo jô mõte náa "*Za'ák aa* jôme-sí jôme-ka". Ású bive'án yà tyini ájô ású mõte wuá, tót ê mêjô maná:
Za'ák aa bidí.
Za'ák aa bika'á.
Za'ák aa metôm.
19. Ve éyoñ wo kóbõ, wo límíti ntótán ê "a". Ású bive'án yà tyini ájô ású mõte wuá, tót ê mêjô maná:
Za'áa bidí.
Za'áa bika'á.
Za'áa metôm.
20. Õ ne tyini ájô ású jam èziñ wo ê yi náa mõt á bo. Èyoñ éte, we kõ'õlan kõnõ' ê mvú'áa "zu". Ású bive'án yà tyini ájô ású mõte wuá, tót ê mêjô maná:
Za'á wóban!
Za'á fombõ!
Za'á vô'ôlõ!
Za'á dí!
Za'á dí sañga!
Za'á dí mfíáñ!
21. Õ ne tyini ájô ású ábui ê bõt. Õ ne tyini ájô õ bela'an õjók. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Tám'ánè zu!
Jí'anè zu.
Kõm'á'anè zu.
22. Ñgê wo tyini abui ê bõt, ású éve'án, tót ê ájô diná:
Za'ánè!
23. Éyoñ wo ê tyini abui ê bõt, õ ne kóbõ anê wo jô bõte náa bê zu aa "jôme-sí jôme-ka". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Za'ánè aa bidí.
Za'ánè aa bika'á.
Za'ánè aa metôm.
24. Éyoñ wo kóbõ, õ ne límíti ntótán. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Za'áanè bidí.
Za'áanè bika'á.
Za'áanè metôm.
25. Õ ne tyini ájô ású jam wo ê yi bõt bê zu bo. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Za'ánè dí!
Za'ánè dí fembé!
Za'ánè dí mfíáñ!
Za'ánè lí safía!
Za'ánè sañe ndó'o!
24. Õ ne ê fe belane kõnõ' "ê zu" náa ô síli nsílí. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
---------------------------------------------------------------------33. Õnyelè 1: Belá'ane ndenda'a kõnõ'õ "ê ke", "ê ben", "ê só", "ê zu", "ê jíbi", "ê mane", "ê yañge", "ê kát", aa "ê jáé". Õ kõ'õlán éfíá ñgê ke bifíá:
abá
abembá
abôk
alú, aalú
aakítí
awú
ê balánda
èdúk
ê fálák
jàl
nsámbá
34. Õnyelè 2: Belá'ane mendenda'a bekõnõ'õ "ê ke", "ê ben", "ê só", "ê zu", "ê jíbi", "ê mane", "ê yañge", "ê kát", aa "ê jáé". Õ kõ'õlán ê kõnõ' èfê:
ê yên
ê bômbõ sí
ê lôñ ê ndá
ê vun éwólo
ê fúbu ndá
ê vô'ôlõ mefóé
ê vós ê ndá
ê nyoñ ñkõs
35. Õnyelè 2: Belá'ane mendenda'a bekõnõ'õ "ê ke", "ê ben", "ê só", "ê zu", "ê jíbi", "ê mane", "ê yañge", "ê kát", aa "ê jáé". Bámêta'ane bekõnõk. Kõ'õlán éfíá ñgê ke bifíá. Õ ne ê fe kõ'õlan ê bkõnõ'õ befê:
añgan (abui: mêñgan): _("lesson"/"leçon")_
èjêt (abui: bijêt): _("expression"/"expression")_
ê kpwáa: _("to precede"/"précéder")_
nda'a (abui: menda'a): _("copula"/"copule")_
ndenda'a (abui: mendenda'a): _("copular"/"copulaire")_
ndenda'a èjêt (abui: bijêt): _("copular expression"/"expression copulaire")_
ndenda'a kõnõk (abui: mendenda'a ê kõnõk): _("copular verb"/"verbe copulaire")_
ê ñgbwelan: _("to be"/"être")_
ê tyini: _("to give an order"/"donner un ordre")_
ètyini (abui: bityini): _("order"/"ordre")_
ñkpwáa (abui: miñkpwáa): _("previous"/"précédent")_
èla'é, (èla'aé) (abui: bila'é, bila'aé): _("comment"/"commentaire")_
ntôo (abui: mintô): _("next"/"suivant")_
Áñgan díná é n'ású bekõnõ' "ê ke" aa "ê jíbi". Ñgê wo yêne jôm èziñ é n'ábé ñgê ke njuk, ñgê wo kômbô kómêkane, tili'i dê mfá'á ya bila'aé.
This lesson reviews the verbs "ê ke" and "ê jíbi". If you have a comment, a suggestion, or a critique, please write it in the Comments section.
Cette leçon parcourre les verbes "ê ke" et "ê jíbi". Si tu as des commentaires, des suggestions, ou des critiques, écris-les dans la section des commentaires. (n k o b o b u l u AT g m a i l dot c o m)
Nsámá'a-Ndetên: http://www.nkoboboulou.com