Ñyé'án Ñkóbán Búlu - Añgan 15 - Èjõs
01. Bí á yé'è ñkóban ê Búlu.
Èjõs é ne zēn ê yà ê líti náa jam èziñ é ne mómo. Ñkóbõ Búlu ô bilí menda'a a ajó'ó yà ê belan éyoñ wo jêt éjõs.
Éyoñ wo kômbõ jêt éjõs, õ ne belane nda'a:
ke
Ñgê ke:
ki
Nda'a *ke* ñgê ke *ki* è ne beleban áman ôseñge. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
M'a ê kon ê [ ki ].
Õ ê solô [ ki ].
A ê váñ ê [ ki ].
Bí á ê jêm ê [ ke ].
Mí á ê sêñgan ê [ ki ].
B'á ê juan ê [ ki ].
Bí á ê wosan ê [ ki ].
02. Ê mvú'áa *ke* ñgê ke *ki*, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
M'a ê yem ê [ ki ] ajô.
Õ ê tií [ ki ] ákõn.
A ê dí [ ki ] miñkōñ (A a tyi miñkōñ).
Bí á ê bulan ê [ ki ] ê Zimbabôé.
Mí á ê vô'ôlõ [ ki ] melêp.
B'á ê lí [ ki ] tíl.
03. Bí tame yé'è éfí'èfê:
sê
Èfíá "sê" é ne nda'a. Nál'a ne náa õ ne tátè aa èñgun, õ kõ'õlán ê "sê", õ kõ'õlán ôfát. Ású átáta'a, tót ê mêjô maná:
Me [ sê ] mvo'óé.
Õ [ sê ] sóé.
A [ sê ] mvam.
Bí [ sê ] bikálák.
Mí [ sê ] ésôs. Mí s'é ésôs.
Bê [ sê ] nsámbá.
04. Éyoñ wo jêt èjõs aa "sê", biyoñ biziñ, õ ne kõ'õlan ê nda'a "ke" ñgê ke "ki":
sê ke
sê ki
Ású bive'án, tót ê mam máná:
Me [ sê ] áfom. Me [ sê ke ] ètám.
Me s'á áfom. Me sê k'afom.
Õ [ sê ] ábé. Õ s'ábé.
Õ [ sê ki ] abé. Õ sê k'abé.
A [ sê ] minsòs. A [ sê ke ] minsòs.
Bí [ sê ] ôkala. Bí [ sê ke ] õkala.
Bí s'ôkala. Bí sê k'õkala.
Mí [ sê ] ávúman. Mí [ sê ki ] avúman.
Mí s'ávúman. Mí sê k'avúman.
Bê [ sê ki ] ê balánda. Bê [ sê ke ] ê balánda.
05. Õ ne ê fe tátè õseñge aa èyõlé mõt-a-binam ñgê k'èyõlè áyoñ. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Avômõ a [ sê ] ôkõlõt. Avômõ a [ sê ke ] õkõlõt.
Avôm'a s'ôkõlõt. Avôm'a sê k'õkõlõt.
Ñkolô a [ sê ] mvam. Ñkolô a [ sê ke ] mvam.
Bíà, Èsakóé, bí [ sê ] mekút. Bíà, Èsakóé, bí [ sê ke ] mekút.
Yètõtan bê [ sê ] njêt. Yètõtan bê [ sê ke ] minjênjêt.
06. Bí tame yé'è éfí'èfê:
vo'o
Wo belan õjó'ó *vo'o* (ñgê ke "vo'ó") éyoñ wo kômbõ líti jam õ sê ñgul ya ê bo. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
M'a ê [ vo'o ] yem.
A ê [ vo'o ] lí'i.
Bí á ê [ vo'o ] wúp.
Mí ne ñgbwa. Mí á ê [ vo'o ] wosan.
B'á ê [ vo'o ] sobõ.
07. Ê mvú'áa kõnõk, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
M'a ê [ vo'o ] dí miñkōñ.
A ê [ vo'o ] têbe têtelê.
Bí á ê [ vo'o ] búlan ê Ñnañga Ébõkõ.
Bí á ê [ vo'o ] búlan ê Ñnañg'Ébõkõ.
Mí á ê [ vo'o ] sañe ndó'o.
B'á ê [ vo'o ] súp ê bidí.
08. Ê mvú'áa "vo'o" (ñgê ke "vo'ó"), õ ne kõ'õlan ê "ke" ñgê ke "ki":
vo'o ke/ki
Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
M'a ê [ vo'o ke ] sobõ. M'a ê [ vo'ó ki ] sobõ.
A a ê [ vo'ó ke ] yem.
Bí á ê [ vo'o ke ] síñan.
Mí á ê [ vo'ó ki ] búlan.
B'á ê [ vo'ó ke ] wosan.
09. Ê mvú'áa kõnõk, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
M'a ê [ vo'ó ke ] dí miñkōñ.
A ê [ vo'ó ke ] bômbõ ê tyia.
Bí á ê [ vo'o ke ] wúp ê bidí.
Mí á ê [ vo'ó ke ] nyú meyok.
B'á ê [ vo'o ke ] jáñ áfúp.
10. Èfí'èfê j'á beleban mfá'á yà jêt èjõs é ne "njí":
njí
Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Mê [ njí ] yem.
Ô [ njí ] wúp.
Á [ njí ] só.
Bí [ njí ] wóban.
Mí [ njí ] dí.
Bê [ njí ] búlan.
11. Ê mvú'áa kõnõk, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Mê [ njí ] fúbu ndá.
Ô [ njí ] nyú biañ.
Á [ njí ] bõm ê ñkúl.
Bí [ njí ] láa minsòs.
Mí [ njí ] láñ ñkaná.
Bê [ njí ] lí'i áfan.
Mê [ njí ] vun éwólo.
Ô [ njí ] jáñêlè jôm.
Á [ njí ] kúí Áyõs.
Bí [ njí ] lôñ ê ndá.
Mí [ njí ] vóoè ká.
Bê [ njí ] wô'ô fóé awú.
12. Ê mvú'áa "njí", õ ne kõ'õlan éfíá "ke" ñgê ke "ki". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Mê [ njí ] dí. Mê [ njí ke ] dí.
Ô [ njí ] jáñ. Ô [ njí ki ] jáñ.
Á [ njí ] wú. Á [ njí ke ] wú.
Bí [ njí ] bíáé. Bí [ njí ki ] bíáé.
Mí [ njí ] lúman. Mí [ njí ke ] lúman.
Bê [ njí ] yám. Bê [ njí ke ] yám.
13. Ê mvú'áa kõnõk, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Mê [ njí ] vun éwólo. Mê [ njí ke ] vun éwólo.
Ô [ njí ] búti viek. Ô [ njí ki ] búti viēk.
Á [ njí ] ku ájô. Á [ njí ke ] ku ájô.
Bí [ njí ] bi édiba'a. Bí [ njí ki ] bi ê bidiba'a.
Mí [ njí ] síli nsílí. Mí [ njí ke ] síli minsílí.
Bê [ njí ] solé ê bidí. Bê [ njí ki ] solè ê bidí.
14. Avál afê yà jêt éjõs é ne aa èfíá "teke":
teke
Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Me ñgá bômbõ sí; me [ teke ] dí.
Ô wô'õ kon; õ [ teke ] sában.
A ndeme dí ñgúmba ê kúp; a [ teke ] jáé.
Bí ñgá ba'aé afúp; bí [ teke ] dí'i.
Mí wô'õ só ôsôé; mí [ teke ] wóban.
Bê ñgá wô'ô fóé awú; bê [ teke ] só.
15. Avál afê yà jêt éjõs é ne aa nda'a "tekee":
tekee
Wo belan nda'a "tekee" aa èyõlè (saáke kõnõk). Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Me ne [ tekee ] bidí.
Me mbê [ tekee ] bidí.
Mê ntóo [ tekee ] bidí.
Me ñgá'an [ tekee ] bidí.
M'a wô'ô zaé. Me ne [ tekee ] bidí.
Me ñgá wú zaé. Me mbê [ tekee ] bidí.
Me bilí njùk. Mê ntóo [ tekee ] bidí.
Õ ne mimfo' ányu. Õ ne [ tekee ] mesÅñ!
A ne sóé. A ne [ tekee ] biyé.
Bí ñgá kon, [ tekee ] biañ.
Mí ñgá ba'aé tíl, [ tekee ] õvôn?
Mí ñgá ba'aé tíl, tek'õ õvôn.
Bê ñgá nye'esan, [ tekee ] ñnè.
16. Biyoñ biziñ, õ ne fol ê "tekee" aa nda'a "tee":
tee
Ású bive'án, tótê mêjô maná:
Me ne nzôzóé, [ tee ] bidí.
A bôõ sóé, [ tee ] mfiñgá.
Bí á kon abui, [ tee ] mebiañ.
17. Ñgê wo kômbo jõs étyini, õ ne belan õjó'ó "te":
te
Wo tátè õseñge aa "te", õ kõ'õlán éñgun aa bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
[ Te ] a a dí!
[ Te ] bí á wosan!
[ Te ] mí á vô'ôlõ!
[ Te ] b'á dí!
18. Ê mvú'áa kõnõk, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
[ Te ] a a bun mfíáñ!
[ Te ] bí á nyoñ bidí!
[ Te ] mí á vun èwólo!
[ Te ] b'á kuan sí!
19. Õ ne ê fe jêt éjõs aa õjó'ó "bê":
bê
Éyoñ wo jêt éjõs aa õjó'ó "bê", wo kóbõ anê wo yia jiá (wo jêt ényunyun ésúm). Ású bive'án, tótê mêjô maná:
M'a ê [ bê ] dí.
A a ê [ bê ] bík.
Bí á ê [ bê ] sában.
Mí á ê [ bê ] yáa.
B'á ê [ bê ] wosan.
20. Ê mvú'áa kõnõk, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
M'a ê [ bê ] bõ'õ fós.
A a ê [ bê ] yô ndôlõ.
Bí á ê [ bê ] bè ôwõndõ.
Mí á ê [ bê ] suan ê Bafúsam?
B'á ê [ bê ] wô'ô fóé awú.
21. Ñgê wo jõs jam é nê tum, belá'ane nda'a "ne" ê zàñ èñgun aa "teke". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Me [ ne teke ] váñ.
Õ [ ne teke ] wúp.
A [ ne teke ] zê'êbe.
Bí [ ne teke ] lúman.
Mí [ ne teke ] síñan.
Bê [ ne teke ] wosan.
21. Ê mvú'áa kõnõk, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Me [ ne teke ] wóban ôsõé.
A [ ne teke ] kóbõ Búlu.
Èsõla a [ ne teke ] vô'ôlõ nyiá (Èsõla a ne meló).
22. Ñgê wo jõs jam é mbê tum, belá'ane nda'a "mbê" ê zàñ èñgun aa "teke". Ású bive'ela'a, tót ê mam máná:
Me [ mbê teke ] dí.
Me [ mbê tekee ] bidí.
Me ñgá kon. Me [ mbê teke ] nyú mebiañ
Me ñgá kon. Me [ mbê tekee ] mebiañ.
23. Ñgê wo jõse jam d'á funan mfèfé tum, belá'ane nda'a "ntóo" ê zàñ èñgun aa "teke". Ású bive'ela'a, tót ê mam máná:
Mê [ ntóo teke ] dí.
Mê [ ntóo tekee ] bidí.
Mê ñga kon. Mê [ ntóo teke ] nyú mebiañ.
Me n'azóé. Mê [ ntóo tekee ] mebiañ.
24. Ñgê wo jõs jam é ñgá'á teke boban, õ ne belane *ñgá'án/ñgá'á teke*. Õ kõ'õlán ê kõnõk. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Me [ ñgá'á teke ] dí.
Õ [ ñgá'á teke ] wóban.
A [ ñgá'á teke ] só.
Bí [ ñgá'á teke ] sában.
Mí [ ñgá'á teke ] tyaman.
Bê [ ñgá'á teke ] lú'an.
25. Ê mvú'áa kõnõk, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Me [ ñgá'á teke ] señ ê bidí.
Õ [ ñgá'á teke ] fúbu ndá.
A [ ñgá'á teke ] só Ámvam.
Bí [ ñgá'á teke ] ba sô.
Mí [ ñgá'á teke ] bõm ê miñkúl.
Bê [ ñgá'á teke ] lôñ ndá.
26. Bí tame yé'è éfíá èfê:
za
Wo belan èfíá "za" ású jam é njí yiane ê boban. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Mê ki ya, me [ za ] ê sep étom.
Nyá'á biañ, õ [ za ] ê kon.
Á kelê wóban, a [ za ] ê nyum ábé.
27. Bekõnõ'õ bèziñ b'á jêt éjõs:
ê nyúm (=> ê vê)
ê ben (=> ê nyoñ, ê kañese)
ê kát (=> ê yi)
ê dími, ê dímin (=> ê yem)
ê jêmban (=> ê yénè)
ê víni (=> ê nye'e)
ê síñ (=> ê diñ)
ê tyi
ê vaa (=> ê futi)
ê fúman (=> ê koene)
Ású bive'án, tótê mêjô maná:
M'a káte têbe.
A a bene siñ.
Mí á dími jók?
28. Ê mvú'áa kõnõk, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
M'a káte lí tíl.
A a káte vúl ébõbolo.
Bí á dími jêm ê bóol.
Mí á káte yê'ê mi'ê?
B'á bene dí ñnáme ñgon.
29. Õnyelè 1: Belá'ane èfíá "sê" ôseñge náa ô jêt èjõs. Belá'ane bífíá biná:
kaá, búá
30. Õnyelè 2: Belá'ane èjêt "sê ke" ôseñge náa ô jêt èjõs. Belá'ane bífíá biná:
õyó
31. Õnyelè 3. Belá'an èfíá "njí" ñgê ke "njí ke". Kõ'õláane kõnõk aa bifíá bifê. Belá'an bífíá aa bíjêt ê biná:
ê wúp kábat
ê fombõ
ê wôlõ ñgòn
ê sobõ, õkàñ
| Õnyônyós | Õmvon |
| me | bí |
| õ/ô | mí |
| a | bê |
| ne |
| mbê |
| ntóo |
| ñgá'an/ñgênán/ñgá'a |
| mbá'a |
| a/á |
| mbême |
| ndeme/ndõme |
| ñga |
| ñgá |
| tame/táme |
| támê |
| wô'õ |
| ya |
| jé |
| amú jé |
| ñga |
| vé/ê vé |
| ye |
| zá/bezá |
| ke, ki |
| njí, njí ke, njí ki |
| sê, sê ke, sê ki |
| vo'o, vo'o ke, vo'o ki |
| bê, bê ke, bê ki |
| teke |
| tekee |
| te |
| tee |
| za |
añgan (abui: mêñgan): _("lesson/leçon")_
èbêñ (abui: bibêñ): _("formula/formula")_
èjõs (abui: bijõs): _("negation/négation")_
èla'é, (èla'aé) (abui: bila'é, bila'aé): _("comment/commentaire")_
ê jêt: _("to express, to indicate/exprimer, indiquer")_
nda'a (abui: menda'a): _("copula/copule")_
ntôõ (abui: mintôõ): _("next/suivant")_
ñkpwáa (abui: miñkpwáa): _("previous/précédent")_
õfát (abui: afát): _("adjective/adjectif")_
õjók (abui: ajók): _("auxilliary/auxilliaire")_
Áñgan díná é n'ème' ê mfá'á yà kób'éjõ (ê kóbõ Búlu). Ñgê wo yêne jôm èziñ é n'ábé ñgê ke njuk, ñgê wo kômbô kómêkane, tili'i dê mfá'á ya bila'aé.
This lesson serves as an introduction to express the negativity in the Bulu language. If you have a comment, a suggestion, or a critique, please write it in the Comments section.
Cette leçon sert d'introduction à exprimer la négativité dans la langue Boulou. Si tu as des commentaires, des suggestions, ou des critiques, écris-les dans la section des commentaires. (n k o b o b u l u AT g m a i l dot c o m)
Nsámá'a-Ndetên: http://www.nkoboboulou.com/nkoban/Angan18.htm