Ñyé'án Ñkóbán Búlu - Añgan 11 - Ajók: "ndeme/ndõme", "mbême", "wô'õ", aa "ya"
01. Bí á yé'è ñkóbán ê Búlu.
Õjó' ô ne mõt a a sú'ú mõt mfê mfá'á y'ésáé èziñ. Õjó' ô ne fe bo jôm j'á volõ jôm èfé ású ésáé èziñ. Õjó' ô ne bo éfíá j'á vê njika'anê èziñ ású éfíá éfê.
Mfá'á yà ñkóbô, õjó' ô n'èfíá wo bámetan aa kõnõ' èziñ. Avál ôjó' éte d'á vê njika'anê mfá'á yà líti ávál avé jam ê yà kõnõ'õ d'á ye boban. Ñkóbõ Búlu w'á belan ajó' ábui. Bí tame zu me' ájók.
Bí tame yé' ôjó' èziñ:
ndeme, ndõme
Õ ne tót ê jam éte náa "ndeme" ñgê ke "ndõme". Ôjó'ó wúná w'á líti náa jam é lõte ya, vedá ètun éyoñ. Bí tame me' ê mbela'anê yà ôjó' ôte. Tót ê mêjô maná:
Me ] ndeme ] wóban.
Õ [ ndõme ] yô.
A [ ndeme ] só.
Bí [ ndõme ] kon.
Mí [ ndeme ] suan.
Bê [ ndõme ] dí.
Me [ ndeme ] jêm.
Õ [ ndõme ] yôn.
A [ ndeme ] bíáé.
Bí [ ndõme ] yem.
Mí [ ndeme ] fôtan.
Bê [ ndõme ] nyóñ.
02. Ê mvú'áa kõnôk, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Me [ ndeme ] vee ôyó.
Õ [ ndõme ] nyú biañ.
A [ ndeme ] bíáé món.
Bí [ ndõme ] bômbõ sí.
Mí [ ndeme ] só áfan.
Bê [ ndõme ] fúbu ndá.
Me [ ndeme ] suan ê Báfúsam.
Õ [ ndõme ] tyi ê meyok.
A [ ndeme ] tili kálate.
Bí [ ndõme ] vós ê ndá.
Mí [ ndeme ] lôm ê bidí.
Bê [ ndõme ] ba kábat.
03. Bí tame ye' ôjó' õfê:
mbême
Éyoñ wo kômbô líti náa jam d'á zu boban aná'aná, õ ne belan õjó'ó "mbême". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Mê [ mbême ] dí.
Õ [ mbême ] lúk.
Á [ mbême ] suan.
Bí [ mbême ] yáa.
Mí [ mbême ] só.
Bê [ mbême ] tôban.
Mê [ mbême ] wóban.
Ô [ mbême ] zê'êbe.
Á [ mbême ] lõt.
Bí [ mbême ] sában.
Mí [ mbême ] vak.
Bê [ mbême ] somelan.
04. Ê mvú'áa kõnôk, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Mê [ mbême ] búlan Áwóló.
Ô [ mbême ] kut ábeñgê.
Á [ mbême ] vee ôyó.
Bí [ mbême ] vúl ébõbolo.
Mí [ mbême ] suan áfúp.
Bê [ mbême ] jêm ê Bóol.
Mê [ mbême ] bômbõ sí.
Ô [ mbême ] tátè èsáé.
Á [ mbême ] kap ê bidí.
Bí [ mbême ] lôñ ê ndá.
Mí [ mbême ] lí tíl.
Bê [ mbême ] dí ésáñkáná.
05. Bí tame ye' ôjó' èziñ:
wô'õ
Ôjó'ó "wô'õ" w'á líti jam d'á zu d'á boban abui ê mimbobán ñgê k'èfêm-èfêm. Bí tame belan õjó'ó "wô'õ" aa bekõnõk. Tót ê mêjô maná:
Me [ wô'õ ] dí.
Õ [ wô'õ ] yô.
A [ wô'õ ] víêm.
Bí wô'õ sáé.
Mí [ wô'õ ] vô'ôbõ.
Bê [ wô'õ ] nyíñ.
Me [ wô'õ ] têt.
Õ [ wô'õ ] fíás.
A [ wô'õ ] váñ.
Bí [ wô'õ ] kon.
Mí [ wô'õ ] võman.
Bê [ wô'õ ] sêñgan.
06. Ê mvú'áa kõnôk, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Me [ wô'õ ] bili meyok.
Õ [ wô'õ ] duk. Õ [ wô'õ ] láa minsòs.
A [ wô'õ ] kuan ê mekala.
Bí [ wô'õ ] vô'ôlõ mefóé.
Mí [ wô'õ ] fúbu ndá.
Bê [ wô'õ ] tabe ábá. Bê [ wô'õ ] tab'a ábá.
Me [ wô'õ ] búti viēk.
Õ [ wô'õ ] si'ili bóñgô.
A [ wô'õ ] sep étom.
Bí [ wô'õ ] bõ'õ fós.
Mí [ wô'õ ] síli minsílí.
Bê [ wô'õ ] kóbõ Búlu.
07. Bí tame ye' ôjó' õfê:
ya
Wo belan õjó'ó "ya" náa ô líti náa jam é ne ê mvús mfá'á yà éyoñ. Ôjó'ó wúná w'á ê kat ê ki èyoñ èvé jam é ñgá boban. Ású éme' ê yà belan õjó'ó ê "ya", tót ê mêjô maná:
Mê dí [ ya ].
Ô wóbane [ ya ].
Á bíáé [ ya ].
Bí suáne [ ya ].
Mí yeme [ ya ].
Bê só [ ya ].
Mê yêne [ ya ].
Ô yáé [ ya ].
Á nyóñe [ ya ].
Bí bútúbu [ ya ].
Mí sême [ ya ].
Bê suláane [ ya ].
08. Ê mvú'áa kõnôk, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Mê beme [ ya ] ákõn.
Ô káte [ ya ] ê bidí.
Á kúi [ ya ] ékõtõk.
Bí lôñe [ ya ] ndá.
Mí yóoé [ ya ] mbé.
Bê veê [ ya ] ôyó.
Mê vúñúlu [ ya ] ndúan.
Ô tyame [ ya ] étyímbí.
Á kane [ ya ] ê ñganá.
Bí wô'õ [ ya ] fóé. Bí [ wô'õ ] [ ya ] ê mefóé.
Mí tyá'a [ ya ] ê kpwem.
Bê bômbõ [ ya ] ê sí.
09. Õnyelè 1: Belá'an õnyenyet éñgun aa õjó'ó "ndeme". Kõ'õláane kõnõk. Ñgê wo kômbõ, kõ'õláan èfíá ñgê ke bifíá:
ê vee
[ ê táté ] [ abôk, èsáé ]
ê vee, õyó
[ ê só ] [ afan, õsôé ]
[ ê dip, ê diin, ê fet ] [ èwólo, ndá ]
[ ê tyi, ê leñ ] [ meyok, miñkõñ ]
[ ê suan ] [ afúp, Akônôliñga
10. Õnyelè 2: Belá'an õnyenyet éñgun aa õjó'ó "mbême". Kõ'õláane kõnõk:
ê vee
ê vee, õyó
[ ê táté ] [ èsáé ]
ê wóban, ê juk, ê lí'i, ê só
ê wóban, ê yô
11. Õnyelè 2: Belá'an õnyenyet éñgun aa õjó'ó "wô'õ". Kõ'õláane kõnõk:
ê lí'i, ê só
Õ ne ê fe kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá:
ê kap ê bidí, ê súp ê bidí, ê wúp ê bidí, ê báp ê mebo, ê jê ntáñêtê
ê bômbõ ôkala, ê sobõ ôkàñ
ê kut abeñgê
ê wóban ôsôé
ê sók, meyok, ètyi
ê leñ ê meyok
12. Õnyelè 3: Belá'an õnyenyet éñgun aa õjó'ó "ya". Kõ'õláane kõnõk. Ñgê wo kômbõ, kõ'õláan èfíá ñgê ke bifíá:
ê ze'ebe
[ ê têbe ], [ têtelê ]
[ ê yên, ê kuan ], [ bikõndé, bidí, ndá, mendá ]
| Õnyônyós | Õmvon |
| me | bí |
| õ/ô | mí |
| a | bê |
| ne |
| mbê |
| ntóo |
| ñgá'an/ñgênán/ñgá'a |
| mbá'a |
| mbême |
| ndeme/ndõme |
| wô'õ |
| ya |
añgan (abui: mêñgan): lesson/leçon
èfêm-èfêm (abui: bifê-bifêm): regularly/régulièrement
ñkpwáa (abui: miñkpwáa): previous/précédent
ê vok: to accompany/accompagner
ntôo (abui: mintô): next/suivant
õjók (abui: ajók): auxilliary/auxilliaire
Aa áñgan díná, bí á ye'è akpwet ê "wô'õ" báa "ñgá". Ñg'ô yêne jôm èziñ é n'ábé ñgê ke d'á síli ñkõmán, tilí'i dê éfas ê bila'aé.
In this lesson, we study the auxilaries "wô'õ" and "ñgá". If you have a comment, a suggestion, or a critique, please write it in the Comments section.
Dans cette leçon, nous étudions les auxiliaires "wô'õ" et "ñgá". Si tu as des commentaires, des suggestions, ou des critiques, écris-les dans la section des commentaires. (n k o b o b u l u AT g m a i l dot c o m)
Nsámá'a-Ndetên: http://www.nkoboboulou.com/nkoban/Angan16.htm