Õñgús ê Yà Tili Búlu
_("The Importance of Writing Bulu"/"L'Importance d'Écrire le Boulou")_
Èmek
Ñkóbõ yà ányu ô ne ávál ôsú bõt bê wô'õ kalan ñyemán, avál éte mbíáé ô wô'õ kalane món ê metum, avál éte ñkúkúmá ô wô'õ yê'êle bõte metum, avál éte bõt ê yà miaè wúá bê wô'õ kóbõ a ê miaè w'á tõñ; avál éte bõt ê yà áyoñe èziñ bê wô'õ yê'êle áyoñ afê mam máp. Ve amú ávál avé boóo a a títi, mam mê wô'õ jáñ. Biyoñ biziñ, mõte wuá ê ñnye a ê yem biañ j'a sáé ôkòn éziñ. Ñgê mõt ate a wúí átem ê tem, ñgê ke náa ñgê mõt ate a a wú ê vôm a nê étám, ê jôm ê mõt ate a a bê a yemek j'á ye jáñ. Biyoñ biziñ, mõte wuá wuá ê ñnye a ê yem ñkañete õziñ ê yà áyoñ, èndán ê mõt a ê yiane fol ê ñkúkúmá, ètyi bõt b'á yiane tõñ bê zà fámêe õkòn áwú, mesoè ê yà ákúm ésaá a ñgá lí'í bón, ñgê ke bikõtõ'õ nyiáa món-a-fám a ñgá lí'í mimbóm míé. Ñgê mõt ate a a wú a teke nyoñ éyoñ ê yà láa mam mête, bìdìm bí ne kúí.
Ê mame máná m'á líti náa bõt b'á yiane bõndè ê mevál ê mefê yà kalan ê ñyemán.
Miñkóbõ mí n' ke miñkóbõ mifê. Nál'a ne náa ñkóbõ ô wô'õ bíálè ñgê ke náa ñkóbõ ô wô'õ tátè. Avál anê bekábe, ñkóbõ ô ne jáñ. Avál anê mõt-a-binam ñgê k'èwõñgá, ñkóbõ ô ne yáé aa nên. Ñkóbõ ô wô'õ bo ê ñnōm. Anê mõt-a-binam, ñkóbõ ô ne wú.'anê aa mí á wô'ôtan mevál ê mevál.
Ñkóbõ aa Bifíá
Éyoñ bí á fas ajô yà ñkóbõ, bí á tátè aa ajô yà bidùñ mõt-a-binam a a kúli ányu. Anê bõte b'á kóbõ, b'á kúli bidùñ ê mevál ê mevál. Èdùñ ése j'á yiane bi ñgúmba átinán.Anê meyoñ mê nê mevál ê mevál, nálè fe miñkóbõ mí n'abui. Nálè fe, miñkóbõ mí á só mevál ê mevál. Bõt bê ne té ñkóbõ (vedá jam éte é ne èfõfõl). Bõt bê ne yõ ê ñkóbõ bê bela'an ñkóbõ õfê ñgê ke miñkóbõ mifê. Nál'a ne náa ñkóbõ ô wô'õ bíálè ñgê ke náa ñkóbõ ô wô'õ tátè. Avál anê bekábe, ñkóbõ ô ne jáñ. Avál anê mõt-a-binam ñgê k'èwõñgá, ñkóbõ ô ne yáé aa nên. Ñkóbõ ô wô'õ bo ê ñnōm. Anê mõt-a-binam, ñkóbõ ô ne wú.
Avál Avé/Èyoñ Èvé Ñkóbõ w'á Jáñ?
Ñkóbõ ô ne èkpwelé. Bí tame jô na õ bilí ékpwelé, anê fa. Wo yiane belan fa ète ású bisáé mevál ê mevál (õ ne lí safía; õ ne sañ ndó'o, õne ba ká, akeêke). Ñg'ô teke belane fa jõè, õ ne vúan ê vôm ê fa ète è né. Ñg'ô teke belane fa jõè èfêm-èfêm, fa ète j'á ye man ê dúñ. Ñgê belane fa jõè abé, fa ète è ne bú'i.
Fa è ne èkpwelé j'á yiane kalaneban. Ñgê õ teke líti bõte befê anê b'á belane fa ète, ñgê ke náa ñgê õ teke líti benyobón ñgê bifá'álè bíõé ávál b'á belane fa jõè, éyoñ õ nê mómo, teke mõt a ê ye ke ôsú a a belane fa jõè.
Avál an'ékpwelé ése, fa j'a yêt ê mbamba mba'alán. Wo yiane ba'ale ê fa jõè anê è ne èdimá. Èyoñ ése, wo yiane fombõ ê meyo mê fa aa ñkêl. Ñgê wo yên éfas èziñ é ndêñêle'e, wo yiane kõm. Ñgê mõt mfê a a belane fa jõè abé, wo yiane sôane mõt ate.
Mõt èziñ a ne bo náa ô bo teke betá belane fa jõè (èkoziñ a a yi náa ô beláane fa èfê ñgê ke náa a a yi náa ô víane belane fa jèé). Mfí yà fa jõè w'á ye man ê jáñ.
Nálè fe, ñgê bõt bê teke belane ñkóbõ èziñ, ñgê ke náa ñgê bõt bê teke belane ñkóbõ wóp, bõt bête b'á ye vúan, ñgê ke náa b'á ye man ê vúan ê ñkóbõ wóp. Ñgê bõt bê teke belane ñkóbõ mvo'óé, bê ne tátè náa b'á búní náa ñkóbõ ôte ô n'abé (an'éyoñ fa j'a dúñ).
Ñgê bõt bê teke líti bõte befê anê b'á kóbõ ñkóbõ wóp, nálè fe ñgê bõt bê teke yê'êle bón ê báp ñkóbõ wóp, teke mõt a ê ye ke ósú a a kóbõ ñbóbõ õte. Ñkóbõ ôte w'á ye jáñ. Ñgê bõt b'á belane ñkóbõ abé, ñbóbõ õte w'á ye wô'ôtan an'évõleva ê jôm (anê éyoñ meyo mê fa a a dúñ ñgê ke náa ñkê náa ñkêl ê fa w'á bôlè.
Avál Avé/Èyoñ Èvé Ñkóbõ w'á Yáé?
Bí tame nyoñ éve'án ê yà mõt-a-binam. Éyoñe món á bíálè ya, nyiá a a tátè náa a a vê nye bídí bí nê nte'án aa ènyenyeñ, anê menyañ. Nyiáa món a jálè fe nyê bíyé bí nê ébubut. Nyiáa món a a tátè fe náa a a vê nye mendím, a a yia nyê biá, a a yê'êle nyê bitune bífíá aa bífíá bí nê tyí'íbí ya ê tót.
Anê món a a yáé, nyíá a a me'e bidí biziñ; bídí bí bilí bíôm mevál ê mevál (kpwet, kôn, kunú, ajõè, nsa, akeêke). Anê nyiá a a vê món ê bidí bíte, a a yê'êle fe nyê biyõlè ê yà bidí bíte. Anê món a a yáé, nyíá a a me' ê fe mimbót mevál ê mevál. Nálè fe, nyiá a a yê'êle nyê biyõlè ê yà mimbót ê míte.
Anê món a a yáé, a a tôbane bõte mevál ê mevál, bidí mevál ê mevál, mimfèfè mímbót. Bíôm bíte bíse bí bilí biyõlè, aa mõt a a ke a a yé'è bifíá bí tií aa mam mête aa avál avé b'á belane bifíá bíte.
An'ényiñ j'á ke ôsú, bõte yà áyoñ b'á té mimfèfè ê bikpwelé ású bisáé bíáp. Bõt b'á bõndè mevál ê mevál ê yà dí. Bõt b'á jêñ ê mevál ê mevál ê yà bo ê nyañgá.
Bõte ê yà áyoñ b'á yiane ê fe sebeke ê mam mêse mê tií aa ènyiñ jáp: abíálè mõt, meyáé mê mõt, alúk, bidí, metum, mebôk, bisáé (mefúp, melôk miñnóp, melám, nsōm, èñgbwásá, abíôm), mejô (èsémé, metà, ñgbwa, ñkóbán mêjô), mvo'óé yà nyúl (akòn, mebiañ), mam ê yà nsísim aa mimbúnán (zambê, èvú, ñgbwêl, ñkúk, ndímba, ndoñe bivô), mam ê yà nlô (awuta, mbánán, meka'áé, kôñ, minsóñ), aa awú (èja mbim, soñ). Bõt b'á yiane bõndè, b'á yiane kóbõ, b'á yiane bo aa b'á yiane yê'êle mam mête. Ajô te, mam mête mêse m'á síli bifíá. Nál'á a ne náa, an'áyoñ d'á nên (ayoñ d'á nên amú abím ê bõt d'á bíálè d'á dañ ábím ê bõte d'á wú), an'ényiñ ê yà áyoñ j'á tyéndè, nálè fe ñkóbõ wóp w'á yáé (bõt b'á yiane té mimfèfè bífíá anê mimfèfè mí mam mí á suan).
Avál Avé/Èyoñ Èvé Ñkóbõ w'á Wú?
Anê bí yêne ya, ñkóbõ ô wô'õ bíálè. Anê món, ñkóbõ ô wô'õ yáé aa nên. Anê mõt-a-binam, ñkóbõ ô ne wú. Mame mevál ê mevál mê ne bo náa ñkóbõ ô wu.
Ñkóbõ ô ne wú éyoñ ê bõte b'á kóbõ wô bê nê éñgbwemese. Jam éte d'á tátè aa mõt áse ya áyoñ. Mõt a a yiane kóbõ ñkóbõ wé éyoñ ése: éyoñ a ê fas mame mé, éyoñ a a símêsane mam mê bobáane ya ényiñe jé. Éyoñe mõt a a láa minláñ a a bõte ê yà áyoñe dé, a a yiane kóbõ ve ñkóbõ wé (ja'a ê bõte bevó'ó b'á ê yalane ê ki). Éyoñe mõt a a kóbõ ñkóbõ wé éyoñ ése, nlô wé w'á mane yemban ñkóbõ ôte. Abui ê mam ê ya ényiñ jé m'á ye tátè náa m'á yemban aa ñkóbõ wé. Mõt ate a a ye tátè náa a a yem biyêyem ê ñkóbõ wé.
Ê mõt a a wô'ô ñkóbõ wé ôsón, a ê yè ke wô betá kóbõ. Nálè mõt ate a a ye ñgbwemese ê ñkóbõ wé. Ñg'ábui ê bõt ê yà ñkób'èziñ b'á ê kóbõ ke ñkóbõ wóp, ñkóbõ ôte w'á ye tátè náa w'á jáñ ôteêtê'-õteêtek, akêkúí ê ñkóbõ ôte w'á ye wú.
É wô'õ bo náa bõt b'á bôlè ê vôm b'á bê bê toó (jôm èziñ é ne dasè ê jam éte: bitá, mejô, zíñ, njêmban bídí, akeêke). Ñgê bõte nálè bê suán ê vôm èziñ bõt b'á kóbõ ñkóbõ õfê, ñgê bê sê ñgul ya ê bo náa ê bõte bevó'ó bê kóbõ ñkóbõ bá tê sóo wô, bê ne tem bê ñga kóbõ ve ñkóbõ b'á tê zu koene wô. Ñgê bê bo ê teke ke ósú aa kóbõ ñkóbõ wóp, ñkókõ wóp ôte w'á tátè náa w'á jáñ ôteêtê'-õteêtek, akúí w'á ye wú.
Bikúl bí ne suan ê vôm èziñ mí zu koene bõt bê toó bê kóbõ'õ ñkóbõ wóp. Ñgê bikúl bíte bí ne njêt, ñgê ke náa mí ne abé, bikúl bíte bí ne yêt ê na bemiê jàlêe bê kóbõ ve ê mfèfé ñkóbõ b'á tê sóo wô (bikúl bí ne tátè náa bí á fóñêse ñgê ke náa bí á wé ê bõte b'á bene kóbõ ñkóbõ b'á tê sóo wô. Èyoñ éte ñkóbõ bemiê jàlêe ô wó'õ jáñ ôteêtê'-õteêtek, akêkúí w'á wú.
Ènyiñ ê bõt j'á tyèndè èfêm-èfêm. Bõt b'á yé'è mimfèfè mí mam, mimfèfè mímbót (aa mimfèfè mêvál ê yà bo ê nyañgá), mimfèfè ákòn (aa mimfèfè mêvál ê sáé ákòn éte, aa mimfèfè ê mebiañ), mimfèfè bisáé (aa mimfèfè ê bikpwelé yà bo ê bisáé bíte), mimfèfè mênyú, mimfèfè mímbúnan, aakeêke. Anê mam m'á só, bõt b'á kóbõ mam ê y'è été. Éyoñe bõt ê yà áyoñ èziñ b'á té jôm, bõt bête b'á té fe bífíá bí á yiane. Ê bõt ê yà míñkóbõ mifê bê'e fe b'á yiane bõndè a ê té bifíá ású mimfèfè mí mam. Ñgê bê bo ê teke té bifíá, b'á ye tátè bê ñga dañe belane ve bifíá yà ézà míñkóbõ. Ñg'éñgbwemese éte é kélê ósú, ê bõte bê teke yême ñgul ású ñkóbõ wóp b'á ye yên ê ñkóbõ wóp ô ñga yénè anê ô n'atē'ē ñgê k'azóé bífíá. Anê éñgbwemese éte j'á ke ôsú, ñkóbõ w'á ye ke w'á jáñ ôteêtê'-õteêtek, akêkúí ê ñkóbõ w'á ye wú.
Õyílí
Ñkóbõ ô ne ndi èkpwelé ya áyoñ. Ñkóbõ Búlu ô ne mienêe èkpwelé ya áyoñ Búlu. Búlu b'á yiane mvamane ñkóbõ wóp. Ñgê Búlu bê bo ê teke líti ê mbán yà kóbõ ñkóbõ wóp, ñgê Búlu bê bo ê teke yôtan ê mfí yà kóbõ ñkóbõ wóp, ñgê Búlu bê bo ê teke fêp ê ñkóbõ wóp, ñgê Búlu bê ñgbwemesê ñkóbõ wóp, ñkóbõ Búlu w'á ye jáñ.
An'éyoñ j'á lõt, an'ényiñ j'á tyéndè, anê Búlu b'á mo aa meyoñ mefê, anê Búlu b'á jêñ ê mimfèfè mêvál ê yà bõndè a ê kõm ê binyiñ bíáp, ñgê Búlú bê bo ê teke fôs ñkóbõ wóp, ñkóbõ Búlu w'á ye wú.
Mimfèfè Bífíá
ê títi: _("to function"/"fonctionner")_
èfêm-èfêm (abui: bifême-bifêm): _("regularly"/"régulièrement")_
èfõfõl (abui: bifõfõl): _("rare"/"rare")_
ê fôs: _("to update"/"actualiser")_
ê jêt: _("to express"/"exprimer")_
ê mek: _("to introduce"/"introduce")_
èmek (abui: bimek): _("introduction"/"introduction")_
ê kõñ: _("to preserve"/"préserver")_