Èwôndô'ô Búlu

_("Bulu Linguistics"/"Linguistique Boulou")_

Mbôka'a Ényet

Èmek

_("Introduction")_

Èwôndô' é n'ètyóé yà ñkóbõ. Ñkóbõ w'á tátè yemeban aa bidùñ. Bídúñ bí á tátè yem bí ne ê bí bí á kúí ányu ê mõt-a-binam. Bidùñ bíte bí á vólõ bõt bê láa minláñ, bê kaláane mefóé, aakeêke.

Bõt b'á yiane bo ê ñgul ya ê yê'êle bõte befê ñkóbõ wóp, ndembên bê ne bo ê ñgul ya ê folan ê mejô. Bõt b'á yiane ê fe bo ê ñgul ya ê yê'êle bón ê báp ñkóbõ ndembên ñkóbõ wóp w'á ê yè ke jáñ.

Ñkóbõ w'á kalaneban mevál ê mevál. Avál ê dá é n'è éyoñe bõt b'á kóbõ. Éyoñ mõt a a kóbõ, a a kúli bidùñ ányu. Bí á loene bidùñ bíte náa bifíá. Éyoñe mõte mfê a a wô'ô bifíá bíte, èyoñ éte a a bá'álane biê. Nálè ê mõte mbó' a a yé'è ñkóbõ.

Avál afê mõt a ê kalan ñkóbõ é ne náa á tilíi. Éyoñ bí á tili ñkóbõ, bí á belane mendem mèziñ. Mendem mèziñ ê y'è été mê ne jôé na bikañgá. Nál'a ne náa èkañgá é ne ndem jiá ya ê mendem m'á beleban mfá'á yà tili ê ñkóbõ. Èkañgá ése j'á tõñ mejôntõm _("rules, or general rules")_ mèziñ.

Ènyêt ("_alphabet_") é ne zēn ê ya tá'á bikañgá yà ñkób' èziñ (anê miñkóbõ mí á selan, binyêt ê fe bí ne mevál ê mevál, aa saáke ñkób'õ ôse ñwõ w'á belane ènyêt).

Ê mõt a ñgá tátè náa a a tili ñkóbõ Búlu a mbê jôé na Dr. Adophus Clemens Good, ñgê ke náa AC Good. Mõt ate a mbê mon Áméleka. Nál'a ne náa a mbê a yeme kóbõ aa tili ñkóbõ Éñgelis. Ajô te, éyoñe AC Good a ñgá tátè náa a a tili ñkóbõ Búlu, a ñgá belane bikañgá yà ñkóbõ Éñgelis. AC Good a mbê fe a yeme kóbõ Fañ.

Anjes

_("Vowels"/"Les Voyelles")_

Bikañgá bí á tátè aa fátane ébàé. Õnjes _("A vowel")_ ô n'èkañgá j'á tótêbane mevál ê mevál. Ñkóbõ Búlu w'á belane anjes étáan. Anjes éte é ne: a, e, i, o, aa u. Ane bí á ye yên, õnjes ôse ô bilí mejôntõme mé.

Mekeñgê

Fátane bikañgá èfê è ne mekeñgê. Áñgêñgēn ônjes _("Unlike a vowel")_, akeñgê é n'èkañg'é bilí v'èdùñ jíá. Mfá'á yà tili Búlu, AC Good a ñgá tátè tili mêkeñgê a mbê a yemek. Mekeñgê mête mê ne: b, d, f, h, j, k, l, m, n, p, s, t, v, w, y, aa z. Éyoñ bí á belane anjes aa akeñg'éte, bí á bí:

a, b, d, e, f, h, i, j, k, l, m, n, o, p, s, t, u, v, w, y, z

Kpw

Anê bí ñgeñese (_"to mention"_) ya, ê mõt a ñgá tátè náa a a tili ñkóbõ Búlu a mbê a dañe yem ê ñkóbõ Éñgelis. Mfá'á yà ñkóbõ Búlu, a ñgá koene mintótán miziñ mí funa'ane mintótán miziñ ê yà ñkóbõ Éñgelis. Ève'án é ne náa ñkóbõ Éñgelis ô bilí ntótán w'á tiliban aa èkañgá "k". Bive'án bí ne: "cat", "kid", "keep". Ñkóbõ Búlu fe ô bilí ntótán ôte, aa bí á tili wô aa "k". Bive'án bí ne: *ká*, *kôn*, aa *kúp*.

AC Good a ñgá koene ntótán èziñ ô njí ñgbwelan (_"to be"/"être"_) ê ñkóbõ Éñgelis. Wôsá na (_"Instead of"_) á jêñ èkañgá, a ñgá be'ele (_"to decide"_) náa a a bámêtan bikañgá "k", "p", aa "w". Bive'án bífíá bí á belane ntótán aa ntilán "kpw" bí ne: *kpwaá*, *akpwēl*, aa *kpwekpwa*.

Mfá'á yà ènyêt (_"alphabet"_) ê ñkóbõ Búlu, bí á nyíñíli mbámêtán ê *kpw* ê ndú'a (_"between"/"entre"_) "*k*" aa "*l*". Nál'a a vê:

a, b, d, e, f, h, i, j, k, *kpw*, l, m, n, o, p, s, t, u, v, w, y, z

Amú ntilán ê "kpw" aa ntá'án ènyêt ôte w'á sóo jó'ó-jo'o, bí (Búlu) ne belan èkañgá "þ" ású élóman (_"lowercase"/"minuscule"_) aa "Þ" ású évítan (_"uppercase"/"majuscule"_). Mfá'á yà ènyêt (_"alphabet"_) ê ñkóbõ Búlu, nál'a a vê:

a, b, d, e, f, h, i, j, k, *þ*, l, m, n, o, p, s, t, u, v, w, y, z

Bive'án bífíá bí ne: *þaá*, *aþēl*, aa *þeþa*.

Ty

Ñkóbõ Éñgelis ô bilí bífíá bí: "*ch*eck", "*ch*icken", "*ch*oice", aa "*ch*ocolate". Sálè'è (_"Notice"_) náa bifíá bíte bí á tátè aa ntótán ê "*ch*". Ñkóbõ Éñgelis ô bilí fe bífíá bí: "lun*ch*", "pea*ch*", aa "ben*ch*". Éyoñ èfíá Éñgelis j'á man aa ntótán ê "ch", biyoñ biziñ, èfíá éte é ne bíáé bífíá bifê. Bive'án bí ne "lyn*ch*" aa "lyn*ch*ing", "pea*ch*" aa "pea*ch*y" aa ê fe "pea*ch*es".

Ñkóbõ Éñgelis ô bilí fe bífíá biná: "*ch*oir", "*ch*aracter", aa "*ch*orus". Ê bifíá bíte, mbámêtán ê "c" aa "h" w'á tótêban náa "k". Éyoñ AC Good á mane ya ê kõ' (_"to analyze"_) ê mam mête, a ñgá yíli náa á njí yiane ê tili ê ntótán ôte ê ñkóbõ Búlu avál anê b'á tili wô ê ñkóbõ Éñgelis. Wôsá na (_"Instead of"_) á jeñ èkañgá, a ñgá be'ele (_"to decide"_) náa a a bámêtan "t" b'áa "y" mfá'á yà tili ê ntótán ôte ê ñkóbõ Búlu. Mfá'á yà ènyêt (_"alphabet"_) ê ñkóbõ Búlu, nál'a a vê:

a, b, d, e, f, h, i, j, k, þ, l, m, n, o, p, s, t, *ty*, u, v, w, y, z

Amú ntilán ê "ty" aa ntá'án ènyêt ôte w'á sóo jó'ó-jo'o, bõt bèziñ (anê George Bates) bê ñgá ñgbwa'a (_"to suggest"_) náa Búlu bê kõlée èkañgá "ç" ású élóman (_"lowercase"/"minuscule"_) yà ntilán ôte aa "Ç" ású évítan (_"uppercase"/"majuscule"_). Mfá'á yà ènyêt, nál'a a vê:

a, b, *ç*, d, e, f, h, i, j, k, þ, l, m, n, o, p, s, t, u, v, w, y, z

Bive'án bífíá bí ne: *çia*, *èçè*, *èçima*

Ñgê ke náa bí ne belane "ƈ" ású élóman (_"lowercase"/"minuscule"_) aa "ƈ" ású évítan (_"uppercase"/"majuscule"_). Nál'a a vê:

a, b, *ƈ*, d, e, f, h, i, j, k, þ, l, m, n, o, p, s, t, u, v, w, y, z

Bive'án bífíá bí ne: *ƈia*, *èƈè*, *èƈima*

Ny

Ñkóbõ Éñgelis ô bilí bífíá bí: "reign", "design", "sovereign", aa "sign". Sálè'è (_"Notice"_) náa bifíá bíte bí á man aa "gn". Ê nde fe, bifíá biziñ ê y'è été bí ne bekõnõk. Bí ñga yeme náa kõnõ'õ è ne bíáé éfíá ñgê be bífíá. Ajô te, kõnõ'õ "sign" j'a bíáé "signing". Kõnõ'õ "design" j'a bíáé "designing" aa "designer".

Ñkóbõ Éñgelis ô bilí fe bífíá bí: "agnostics", "magnate", aa "signature". Sálè'è (_"Notice"_) náa bifíá bíte bí bilí ntilán ê "gn", vedá ntótán y'è été w'á vêêban aa "g" aa "n". Nál'a a tinane náa ntilán ê "gn" w'á ê tótêban ê ke nyênyáé (_"same"_) avál éyoñ ése.

Éyoñe AC Good á fombôõ ya ê mejôntõm ê yà ntilán ê "gn" aa mintótán ê y'è été ê ñkóbõ Éñgelis, a ñgá yíli náa á njí yiane ê tili ntótán ôte ê ñkóbõ Búlu náa "gn". Wôsá na (_"Instead of"_) á jeñ èkañgá, a ñgá be'ele (_"to decide"_) náa a a bámêtan "n" b'áa "y" mfá'á yà tili ê ntótán ôte ê ñkóbõ Búlu. Mfá'á yà ènyêt (_"alphabet"_) ê ñkóbõ Búlu, nál'a a vê:

a, b, ç, d, e, f, h, i, j, k, þ, l, m, n, *ny*, o, p, s, t, u, v, w, y, z

Ñgê ke:

a, b, ƈ, d, e, f, h, i, j, k, þ, l, m, n, *ny*, o, p, s, t, u, v, w, y, z

Bive'án bífíá bí ne: *nyó*, *nyìn*, aa *nyuá*.

Amú ntilán ê "ny" aa ntá'án ènyêt ôte w'á sóo jó'ó-jo'o, bí (Búlu) á yiane tóp ékañgá ású ntótán ôte. Èkañg'é èziñ bí nê belane é ne "ɏ" ású élóman (_"lowercase"/"minuscule"_) aa "Ɏ" ású évítan (_"uppercase"/"majuscule"_). Mfá'á yà ènyêt (_"alphabet"_) ê ñkóbõ Búlu, nál'a a vê:

a, b, ç, d, e, f, h, i, j, k, þ, l, m, n, *ɏ*, o, p, s, t, u, v, w, y, z

Ñgê ke:

a, b, ƈ, d, e, f, h, i, j, k, þ, l, m, n, *ɏ*, o, p, s, t, u, v, w, y, z

Bive'án bífíá bí ne: *ɏó*, *ɏìn*, aa *ɏuá*.