Èwôndô'ô Búlu - Bijejôé Bísúm

_("Bulu Linguistics - Nasal Sounds"/"Linguistique Boulou - Les Sons Nasaux")_

Mbôka'a Ényet

Èmek

_("Introduction")_

Ê mõt a ñgá tátè náa a a tili ñkóbõ Búlu a mbê jôé na Dr. Adophus Clemens Good, ñgê ke náa AC Good. Éyoñ AC Good a ñgá tátè náa a a tili ñkóbõ Búlu, a ñgá télè metum mèziñ. Metum mèziñ ê y'è été mê ne mvo'óé. Metum mèziñ ke bí á yiane fol (ñgê ke ê tyéndè).

Éyoñ AC Good a ñgá tátè náa a a tili ñkóbõ Búlu, a ñgá tôbane betaa jam èziñ ê ñkóbõ Búlu. A ne éjejôé ésúm (_"nasal sound"_).

m, f, aa v

Mfá'á yà mintótán mí á belane bikañgá "b", "f", aa "v", AC Good a ñgá be'ele (_"to decide"_) náa a a tili mintótán míte aa èkañgá "m". Bive'án bífíá bí ne:

b: *mbé*, *mbō*, *mbú*

f: *mfan*, *mfêk, *mfí*

v: *mvôn*, *mvom*, *mvús*

d, j, l, s, t, aa z

Mfá'á yà mintótán mí á belane bikañgá "d", "j", "l", "s", "t", ty ñgê ke ƈ (ñgê ke ç), aa "z", AC Good a ñgá be'ele (_"to decide"_) náa a a tili mintótán míte aa èkañgá "n". Bive'án bífíá bí ne:

ƈ: *nƈek*, *nƈêl*, *nƈên*, *èƈima*,

d: *ndá*, *nden*, *ndok*, *ndók*

j: *nja*, *njem*, *njêm*, *njùk*

l: *nlam*, *nlán*, *nlêm*, *nlún*

s: *nsà*, *nsêl*, *nsul*

t: *ntēn*, *ntôl*, *ntôm*, *ntúm*

z: *nzôzóé*

Nsá'álán Mbámêtán Ákeñgê

Betaa tum AC Good a ñgá télè mfá'á yà tili ñkóbõ Búlu a ne náa bí bo teke bá'álane ákeñgê. Nál'a a tinane náa ñgê bí á kômbõ tili éjejôé ésúm yà "n", bí njí yiane ê tili ê je náa "nn". Ajô te, mfá'á yà tili bíjejôé bísúm biziñ, AC Good a ñgá kõlè èkañgá "ñ" yà ê ñkóbõ Kpwanyá. Mfá'á yà ényêt (_"alphabet"_) ê ñkóbõ Búlu, nál'a a vê:

a, b, ç, d, e, f, h, i, j, k, þ, l, m, n, *ñ*, ɏ, o, p, s, t, u, v, w, y, z

Ñgê ke:

a, b, ƈ, d, e, f, h, i, j, k, þ, l, m, n, *ñ*, ɏ, o, p, s, t, u, v, w, y, z

m aa n

Mfá'á yà tili éjejôé ésúm yà "m", "n", ñgê ke "ƈ" (ñgê ke "ç"), bí á belane èkañgá "ñ". Bive'án bikañgá aa bífíá bí ne:

n: *ñnè*, *ñnōm*, *ñnôm*

m: *ñmiale*

k

Ñkóbõ Éñgelis ô bilí bífíá biná: "can", "cup", aa "cause". Sálè'è (_"Notice"_) náa bifíá bíte bí á tátè aa ntótán ê "k". Ñkóbõ Éñgelis ô bilí fe bífíá biná: "e*nc*ounter", "u*nc*le", aa "i*nc*lusion". Sálè'è (_"Notice"_) náa bifíá bíte bí bili éjejôé ésúm j'á tótêban aa "k". Ñkóbõ Éñgelis ô bilí fe bífíá biná: "a*nk*le", "wri*nk*le", aa "fra*nk*ly". Sálè'è (_"Notice"_) náa bifíá bíte bí bili éjejôé ésúm j'á tilibane aa "k".

Ñkóbõ Éñgelis ô bilí fe bífíá biná: "blink", "link", "think", aa "sink". Sálè'è (_"Notice"_) náa bifíá bíte bí á man aa ntótán ê "nk". Bí á yem ê fe náa kõnõ' è ne bíáé bifíá. Ève'án é ne náa "link" a ne bíáé "linker" aa "linking". Kõnõ'õ "think" è ne bíáé "thinker", "thinking", aa "thinkable".

Éyoñ AC Good á fombôõ ya ê mam mête mfá'á ñkóbõ Éñgelis, a ñgá yíli náa á njí yiane ê tili ntótán éjejôé ésúm yà "k" ê ñkóbõ Búlu avál anê b'á tili jê ê ñkóbõ Éñgelis. Ajô te AC Good a ñgá be'ele náa a a yiane tili éjejôé ésúm yà "k" aa "ñ". Bive'án bífíá bí ne:

ñk: *ñka*, *ñkù*, *ñkún*

kpw => þ

Avál anê AC Good a ñgá bámêtan bikañgá "k", "p", aa "w", aa bi "kpw" ású ntótán èziñ ê yà ñkóbõ Búlu, anê fe AC Good a ñgá be'ele náa a a yiane tili éjejôé ésúm yà "k" aa "ñ", nálè fe ású ntilán éjejôé ésúm yà "kpw", bí á belan èkañgá "ñ". Bive'án bífíá bí ne (*ñkpwek* a *ñkpwá'á*):

ñþ: *ñþek*, *ñþá'á*, *ñþámák*

ny ñgê ke ɏ

Bí yêne ya náa AC Good a ñgá be'ele náa a a ye tili ê ntótán èziñ náa "ny". Ñgê AC Good a ñgá yè tili éjejôé ésúm yà "ny" aa "m" ñgê ke "n", nálè a ñgá yè yénè anê bí á bá'álan èkañgá "n". Ê nde fe, nláñán aa ntótán bifíá y'è été ô ñgá yè bo áyáé. Ajô te bí á tili éjejôé ésúm y'è été aa èkañgá "ñ". Ève'án éfíá é ne *ñnyálák*. Nálè fe, ñgê bí á tóp èkañg'éziñ ású ntótán ôte, bí á yiane tili éjejôé ésúm y'è été aa "ñ". Ève'án éfíá é ne:

ñɏ: ñɏálák

w

Ñgê bí tilí éjejôé ésúm yà "w" aa "m" ñgê ke "n", nláñán aa ntótán bifíá y'è été w'á ye bo áyáé (aa abé). Ajô te bí á ye tili éjejôé ésúm yà "w" aa "ñ". Bive'án bí ne:

ñw: *ñwúwúp*, *ñwúán*, *éñwòp*

y

Ñgê bí tilí éjejôé ésúm yà "y" aa "m" ñgê ke "n", nláñán aa ntótán bifíá y'è été w'á ye bo áyáé (aa abé). Ajô te bí á tili éjejôé ésúm yà "w" aa "ñ". Bive'án bífíá bí ne:

ñy: *ñya*, *ñyõ*, *ñyôn*

ñg

Ñkóbõ Éñgelis ô bilí bífíá biná: "angle" aa "jungle". Sálè'è (_"Notice"_) náa bifíá bíte bí bili ntótán ê "ng". Ñkóbõ Éñgelis ô bilí fe éfíá jiná "engagement". Sálè'è (_"Notice"_) náa èfíá éte é bili ntótán ê "g" aa ntótán ê "ng".

Ñkóbõ Búlu ô bilí ntótán w'á funane "ng" vedá tekee èfíá èziñ j'á belane ntótán "g" ètám. Éyoñe AC Good á fombôõ ya ê mejôntõm mête, a ñgá be'ele náa a a yiane tili ê ntótán ôte ê ñkóbõ Búlu náa "ñg". Bive'án bífíá bí ne:

ñg: *ñgál*, *ñgàm*, *ñgom*, *ñgul*, *añgat*, *añgomo*

Mfá'á yà ènyêt (_"alphabet"_) ê ñkóbõ Búlu, nál'a a vê:

a, b, ç, d, e, f, h, i, j, k, þ, l, m, n, *ñg*, ñ, ɏ, o, p, s, t, u, v, w, y, z

Ñgê ke:

a, b, ƈ, d, e, f, h, i, j, k, þ, l, m, n, *ñg*, ñ, ɏ, o, p, s, t, u, v, w, y, z

Éyoñ bí á fas, bí á yên ê na ntótán ê "ñg" w'á yiane bí ékañgá jé. Èkañgá bí nê belane é ne "ĝ" ású élóman (_"lowercase"/"minuscule"_) aa "Ĝ" ású évítan (_"uppercase"/"majuscule"_). Bive'án bífíá bí ne:

ĝ: *ĝál*, *ĝàm*, *ĝom*, *ĝul*, *aĝat*, *aĝomo*

Mfá'á yà ènyêt (_"alphabet"_) ê ñkóbõ Búlu, nál'a a vê:

a, b, ç, d, e, f, *ĝ*, h, i, j, k, þ, l, m, n, ñ, ɏ, o, p, s, t, u, v, w, y, z

Ñgê ke:

a, b, ƈ, d, e, f, *ĝ*, h, i, j, k, þ, l, m, n, ñ, ɏ, o, p, s, t, u, v, w, y, z

ñgbw

Bí yêne ya náa ñkóbõ Búlu ô bilí mintótán miziñ mí á ê yénè ki ê ñkóbõ Éñgelis. Éyoñ AC Good a ñgá koene ntótán èziñ ê y'è été, a ñgá bámêtan bikañgá "ñ", "g", "b", aa "w", aa bí "ñgbw". Bive'án bífíá bí á belan ntótán ôte bí ne:

ñgbw: *ñgbwa*, *ñgbwêl*, *ñgbweñgbwem*

Ntilán ôte w'á sóo jó'ó-jo'o. Ajô te bí á yiane jêñ ékañgá ású ntótán ôte. Èkañgá bí nê belane é ne "ƃ" ású élóman (_"lowercase"/"minuscule"_) aa "Ƃ" ású évítan (_"uppercase"/"majuscule"_). Bive'án bífíá bí ne:

ƃ: *ƃa*, *ƃêl*, *ƃeƃem*

Mfá'á yà ènyêt (_"alphabet"_) ê ñkóbõ Búlu, nál'a a vê:

a, b, ç, d, e, f, ĝ, *ƃ*, h, i, j, k, þ, l, m, n, ñ, ɏ, o, p, s, t, u, v, w, y, z

Ñgê ke:

a, b, ƈ, d, e, f, ĝ, *ƃ*, h, i, j, k, þ, l, m, n, ñ, ɏ, o, p, s, t, u, v, w, y, z

Ŋ, ŋ

Ñkóbõ Éñgelis ô bilí bífíá biná: "long", "sing", aa "wrong". Sálè'è (_"Notice"_) náa éyoñ wo tót ê bifíá bíte, wo yiane tót ê "g" ya ê "ng".

Ñkóbõ Éñgelis ô bilí fe bífíá biná: "ping", "thing", "ring", aa "something". Sálè'è (_"Notice"_) náa éyoñ wo tót ê bifíá bíte, wo ê tót ê ke "g" ya ê "ng", vedá wo tili bifíá bíte aa "ng".

Bí á yeme náa kõnõ' è ne bíáé èfíá ñgê ke bifíá. Nál'a ne náa "long" a ne bíáé "longing", "longest", aa "longer". Kõnõ'õ "sing" è ne bíáé "singer" aa "singing". Kõnõ'õ "ring" è ne bíáé "ringer" aa "ringing".

Ñkóbõ Éñgelis ô bilí ábui ê bekõnõk. Avál èziñ ê yà belane kõnõ' é ne náa ô líti náa jam d'á boban. Nál'a a bo náa kõnõ' é biaè èfíá èfê. Bive'án bí ne náa "to be" a a bíáé "being", "to do" a a bíáé "doing", aa "to eat" a a bíáé "eating". Sálè'è (_"Notice"_) náa éyoñ wo tót ê bifíá bíte, wo ê tót ê ke "g" ya ê "ng", vedá wo tili bifíá bíte aa "ng".

Ñkóbõ Éñgelis ô bilí éfíá jiná: "tongue". Sálè'è (_"Notice"_) náa èfíá éte j'á tiliban aa "ngue" ve ntótán y'è été w'á boban aa "ng".

Ñkóbõ Búlu fe ô bilí bifíá bí á man aa ntótán w'á funane memanê yà "thing", "nothing", aa "ping".

Éyoñ AC Good á mane ya ê fombõ ê mam máná, a ñgá yíli náa á njí yiane ê tili ntótán ôte aa "ñg". Wôsá, a ñgá be'ele náa éyoñ èfíá Búlu j'á man aa ntótán ôte, a a ye tili ntótán ôte aa "ñ". Bive'án bífíá bí ne: "ayo*ñ*", "ayô*ñ*", "mve*ñ*", aa "nse*ñ*". Amú ntilán ôte ô ne sóo jó'ó-jo'o, èþêk (_"solution"_) èfê é ne náa bí beláane èkañgá èfê. Èkañgá bí nê belan é ne "ŋ" ású élóman (_"lowercase"/"minuscule"_) aa "Ŋ" ású évítan (_"uppercase"/"majuscule"_). Bive'án bífíá bí ne:

ŋ: ayo*ŋ*, ayô*ŋ*, mve*ŋ*, nse*ŋ*