Ñyé'án Ñkóbán Búlu - Añgan 08 - Bityini
01. Bí á yé'è ñkóbán ê Búlu.
Ètyini é n'aka' ê ñkóbõ wo ê belan náa ô jõ mõte náa á bo jam èziñ. Éyoñ wo ê tyini, wo lôñ ôseñg'avál èziñ. Õseñge w'á yiane belane kõnõk. Ève'án ê kõnõ' é ne:
ê láa
ê láa nláñ, ê láa minláñ
ê láa minsòs, ê láa minàl
Biyoñ biziñ, éyoñ wo vê étyini, ávále wo ê belan kõnõ'õ d'á fumele aa avál kõnõk aa avál àvé wo vê étyini.
Ású bekõnõ'õ bèziñ, ñgê wo tyini mõte wuá, õ teke tyéndè ntótán ê kõnõk. Ású bive'ela'a, tót ê mêjô maná:
Láa minsòs!
Láa nláñ! Láa minláñ!
02. Ñgê wo tyini abui ê bõt, wo yiane tyéndè ntótán yà éfas ê baáa yà kõnõk. Ású bive'ela'a, tót ê mêjô maná:
Láanè minsòs!
Láanè nláñ! Láanè minláñ!
03. Ású bekõnõ'õ bèziñ, ñgê wo vê évôvôt étyini, wo tyendè kõnõ'õ ve ê ntótán (ñgê wo tili, aa ñgê wo kômbõ, õ ne mane étyini aa ndeme mvák). Ású bive'án, tót ê bífíá biná aa mejô maná:
ê diin
Diín!
Diín èwólo!
Diín mbé!
Diín mimbé!
04. Õ ne tyini ê mõte wuá ñgê ke bõt abui. Ñgê wo tyini abui ê bõt, wo tyendè ávále wo ê belane kõnõk. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Diáne mbé! Diánè mimbé!
Diáne èwólo! Diánè biwólo!
05. Ású kõnõ' èfê, tót ê mêjô maná:
ê tiñeti
Tiñetíi!
Tiñetíi kábat!
Tiñetíi ñkòl!
Tiñetíi miñkòl!
Tiñetáanè!
Tiñetáanè ñkòl!
Tiñetáanè miñkòl!
06. Ású bekõnõ'õ bèziñ aa bívôvôt ê bityini bíáp, wo bá'álan ônjes w'á sú'úlane kõnõk (ja'a akeñge afê d'á tõñ), õ kõ'õlán fe "k". Ású éve'án, tót'éfíá jiná aa ájô diná:
ê bi
Biík!
07. Ñg'étyini é bilí kõnõk, te wo belan ê "k" a a sú'úlan. Ású bive'án, tótê mêjô maná:
Bií fa!
Biánè!
Biáne kábat! Biánè bekábat!
08. Ású jam afê, tót ê kõnõ'õ nyíná aa mêjô maná:
ê jêm
Jêmêk!
Jêmê Bóol!
Jêm'ánè!
Jêm'ánè Bóol!
09. Ású mam mefê, tót ê kõnõ'õ nyíná aa mêjô maná:
ê nyúm
Nyúmúk!
Nyúmú bidí!
Nyúm'ánè!
Nyúm'ánè bidí!
10. Ñgê kõnõ'õ j'a man aa "p", éyoñ wo ê tyini, fol ê "p" na "k". Ású éve'án, tót ê mêjô maná:
ê dip
Dibík!
Dip ê mbé!
Dibánè!
Dibánè mbé!
11. Ású bekõnõ'õ bèziñ, wo yiane kõ'õlan éji'an ékañgá aa ônjes w'á sú'úlan. Ású bive'án, tót ê bífíá aa mêjô maná:
ê solè
Solé'è!
Solé'è bidí!
Solá'anè bidí!
12. Ású kõnõ' èfê, tót ê mêjô maná:
ê sobõ
Sobô'õ!
Sobá'anè!
Sobá'anè áfan!
13. Ású kõnõ' èfê, tót ê mêjô maná:
ê tabe
Tabê'e sí!
Tabê'e étò!
Tabê'e têtoó!
Tabá'anè sí!
Tabá'anè ê bitò!
Tabá'anè têtoó!
14. Ású kõnõ' èfê, tót ê mêjô maná:
ê vee
Ve'êe!
Ve'êe ôyó!
Ve'ánè!
Ve'ánè ôyó!
15. Ású kõnõ' èfê, tót ê mêjô maná:
ê kándè
Kándè'è!
Kándè'è bidí!
Kándè'è beyêñ!
Kánda'anè bidí!
Kánda'anè beyêñ!
Kánda'anè bisáé!
16. Ású kõnõ' èfê, tót ê mêjô maná:
ê búlan
Búla'an!
Búla'an atôm!
Búla'an ê nlam!
Búla'an bekábe!
Búla'anè!
Búla'anè mvam!
Búla'an ê Kilibí!
17. Ású kõnõ' èfê, tót ê mêjô maná:
ê bômbõ
Bômbõ'õ sí!
Bômbõ'õ káyalê!
Bômbõ'õ kôkõô!
Bômba'anè ôkala.
Bômba'anè ê sí!
Bômba'anè ákekambá!
18. Bekõnõ'õ bèziñ bê bilí ntótán w'á funan "k". Ású bityini ê y'été, wo tyendé ve ntótán yà éfas ê baáa yà kõnõk. Ású bive'án, tót ê bífíá biná aa mêjô maná:
ê be'e
Be'êe!
Be'êe món!
Be'êe bidí!
Be'êe atôm!
Be'êe meyok!
Be'êe añgámbá meyok!
Be'áanè!
Be'áane meyok!
Be'áanè biwólo!
19. Ású kõnõ' èfê, tót ê mêjô maná:
ê ba'aé
Ba'áé!
Ba'áé èlé!
Ba'ánè!
Ba'áne bilé!
20. Ású kõnõ' èfê, tót ê mêjô maná:
ê ba'ale
Ba'alêe ndá!
Ba'alêe èlík!
Ba'alêe móñgô!
Ba'aláanè nlam
Ba'aláanè bika'á!
Ba'aláanè bóñgô!
21. Ñgê kõnõ'õ j'a man aa "k", éyoñ wo ê tyini, bá'álan ônjes w'á sú'úlane kõnõk, vedá kándè'è õnjes ôte aa èji'an ékañgá. Ású éve'án, tót ê kõnõ'õ nyíná aa mêjô maná:
ê fák
Fá'ák!
Fá'á ébé!
Fá'á bibé!
Fá'ánè!
Fá'ánè bibé!
22. Bekõnõ'õ bèziñ b'á belan èfíá éfê ású mvêán étyini. Ású bive'ela'a, tót ê bífíá biná aa mêjô maná:
ê dí
Já'ák!
Já'á kòs!
Já'á miñkõñ!
Já'ánè!
Já'ánè mfíáñ ôwõndõ!
Já'ánè ñnám ñgòn!
23. Ású kõnõ' èfê, tót ê kõnõ'õ nyíná aa mêjô maná:
ê vê
Vá'ák!
Vá'á bóñgô bidí!
Vá'á beyêñ éjõ'õba!
Vá'ánè!
Vá'ánè bõte bidí!
Vá'ánè beyêñ ñkóbõ!
24. Ású kõnõ' èfê, tót ê kõnõ'õ nyíná aa mêjô maná:
ê ku
Kpwa'ák!
Kpwa'á' ê sí!
Kpwa'ánè!
Kpwa'ánè ê nsêlek!
25. Ású kõnõ' èfê, tót ê kõnõ' nyí aa ê mam maná:
ê nyú
Nyá'ák!
Nyá'á biañ!
Nyá'ánè!
Nyá'ánè mendím!
Nyá'ánè biañ! Nyá'ánè mebiañ!
26. Ású kõnõ' èfê, tót ê kõnõ'õ nyíná aa ájô diná:
ê wú
Wó'ók!
27. Avál afê yà kat ê mõt náa á bo jam èziñ é ne náa wo belan èñgun aa kõnõ'õ j'a ê funan ètyini. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Õ nyá'a biañ.
Mí kõmesa'an èlalua.
Õ wóba'an.
Á búla'an!
Bê já'ák!
28. Avál èziñ ê yà belan nda'a "mbê" é ne náa ô líti jam é ñgá bê anê jam avó' é "mbê" é boba'an. Ású éfas ê baáa, wo jô ájô õ bela'an èñgun, nda'a "mbê", kõnõk, aa éñgun ôsú. Wo belane kõnõ' anê éyoñ wo ê tyini mõte wuá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
ê solè: Me mbê me [ solè'è ] bidí.
ê sobõ: Õ mbê õ [ sobõ'õ ] ôkàñ.
ê sobõ: Õ mb'ô õ [ sobõ' ] ôkàñ.
ê a fombõ: A mbê a [ fombõ'õ ] akpwēl.
ê a fombõ: A mb'á a [ fomb'a' ] akpwēl.
ê jêm: Bí mbê bí [ jêmek ].
ê kon: Mí mbê mí [ konek ].
Bê mbê bê kándè'è dômbá ñgol.
Me mbê me fete'e mbé.
Õ mbê õ kpwa'a sí. Õ mbê õ kpwa'a ajô. Õ mb'ô õ kpwa' ajô.
A mbê a nyá'a meyo' áñgámbá.
Bí mbê bí ba'ale'e ndá.
Mí mbê mí kólè'è sá.
Bê mbê bê wó'ok.
29. Õnyelè 1. Anê bí yé'è ya ê kõnõk "ê bi", vá'á bityini ású bêkõnõ'õ báná:
ê tyi + miñkõñ, èvíndi nyó, meyok
ê yi + bidí, èsáé
ê nyumulu + bidí, èsúá
30. Õnyelè 2. Anê bí yé'é ya ê kõnõk "ê solé", tyiní'i õ bela'an bêkõnõ'õ báná:
ê yõlè + món, tí'a
ê wõlè + fôn
31. Õnyelè 3. Avál anê bí yé'è ya ê kõnõ'õ "ê bômbõ", vá'á bityini õ bela'an bífíá biná:
ê sômbõ
ê sômbõ + èdúk, õkáé
ê fúbu + tawôlõ, ndá, mendá
ê síli + èsáé, nsílí, minsílí
32. Õnyelè 4. Avál anê bí yé'è ya ê kõnõ'õ "ê ba'aé", vá'á bityini õ bela'an bífíá biná:
ê ja'aé + bidí
ê tá'aé + ñgòn
33. Õnyelè 5. Avál anê bí yé'è ya ê kõnõ'õ "ê nyúm", vá'á bityini õ bela'an bífíá biná:
ê lúm + akòñ, mfan
ê vun + èwólo, ndá, mendá.
34. Õnyelè 6. Avál anê bí yé'è ya ê kõnõ'õ "ê jêm", vá'á bityini õ bela'an bífíá biná:
ê bêt
ê bêt + èlé, andìl, ê kolô
ê fet
ê fet + mbé, mimbé, ájô
35. Õnyelè 7. Avál anê bí yé'è ya ê kõnõ'õ "ê tabe", vá'á bityini õ bela'an bífíá biná:
ê tabe + ôkala, énòñ, õbut, ê nsêlek, binòñ
ê têbe
ê têbe + têtelê, ê nseñ
ê yêbe
ê yêbe + ajô, ñkañete, fóé
36. Õnyelè 8. Avál anê bí yé'è ya ê kõnõ'õ "ê be'e", vá'á bityini õ bela'an bífíá biná:
ê me'ete
ê + me'ete + ñkômbán, ñganá
37. Õnyelè 9. Avál anê bí yé'è ya ê kõnõ'õ "ê solè", vá'á bityini õ bela'an bífíá biná:
ê tili + kálate, ñkaná, ndóñ
ê tyili + ajô
38. Õnyelè 10. Ású kõnõ' èfê, tót ê mêjô maná:
ê jêñ
ê jêñ + ê fa, ê mefa
ê nyoñ
ê nyoñ + ê bika'á, ésúá, bisúá, viek, meviek, ôwõndõ, vie' ôwõndõ, mfíáñ ôwõndõ
ê soñ + kôé.
39. Õnyelè 11. Avál anê bí yé'è ya ê kõnõ'õ "ê fák", vá'á bityini õ bela'an bífíá biná:
ê kák
ê kák + ká, nyak
40. Õnyelè 12. Belá'ane nda'a "mbê" aa kõnõ'õ, õ líti'i jam é "mbê" é boba'an:
ê kômbõ
ê bômbõ + sôsóé, ènoñ
41. Õnyelè 13. Anê bí yé'è ya ê kõnõk "ê dip", vá'á bityini ású bêkõnõ'õ báná:
ê wúp + bidí, kábat, sá
ê súp + bidí
ê dup + wó ê mfíáñ
añgan (abui: mêñgan): lesson/leçon
èla'é, (èla'aé) (abui: bila'é, bila'aé): comment/commentaire
ê fumele: to depend/dépendre
ñkpwáa (abui: miñkpwáa): previous/précédent
èmep (abui: bimep): variant/variante
èñgun (abui: biñgun): pronoun/pronom
ê tyini: to give an order/donner un ordre
ètyini (abui: bityini): order/ordre
èvôvôt (abui: bivôvôt): simple/simple
ndeme mvám (abui: mendem mê mvám): exclamation point(s)/point(s) d'exclamation
ntôo (abui: mintô): next/suivant
õnjes (abui: anjes): vowel/voyelle
õseñge (abui: aseñge): sentence/phrase
Mêñgan máná mê ne ású na bí yé'é anê b'á kóbô Búlu. Ñgê wo yêne jôm èziñ é n'ábé ñgê ke njuk, ñgê wo kômbô kómêkane, tili'i dê mfá'á ya bila'aé.
These lessons are meant to teach how to speak the Bulu language. If you have a comment, a suggestion, or a critique, please write it in the Comments section.
Ces leçons enseignent comment parler la langue Boulou. Si tu as des commentaires, des suggestions, ou des critiques, écris-les dans la section des commentaires. (n k o b o b u l u AT g m a i l dot c o m)
Nsámá'a-Ndetên: http://www.nkoboboulou.com/nkoban/Angan09.htm