Ñyé'án Búlu - Añgan 06 - Menda'a "mbê" aa "ntóo"
01. Bí á yé'é ñkóbán ê Búlu.
Nda'a è n'èfíá j'á late bifíá bíbàé y'õ ôseñge. Bí tame yé'è nda'a "mbê". Nda'a "mbê" j'a kat jam ê yà é lõte ya. Tót éfíá jiná:
mbê
02. Èbêñ ê yà ê tátè é ne:
[ õnyenyet éñgun ] + mbê + [ õfát ].
Tátè'è aa õnyenyet éñgun. Kõ'õláane èfíá "mbê". Kõ'õláane õfát. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Me mbê sóé. Me mbê sôsóé.
Õ mbê móñgôõ mewôk.
A mbê ñkoè. Bê mbê miñkoè.
Bí mbê ñgbwa.
Õ mbê miñyénè. Mí mbê miñyénè.
Bê mbê nsámbá.
03. Ê mvú'áa õfát, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá:
[ õnyenyet éñgun ] + mbê + [ õfát ] [ + èfí'èfê ]
Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Me mbê ñkôkon ê sábiase.
Õ mbê monê móñgô.
A mbê ñkúkúmá. A mbê ñkúkúmáa nlam.
Me mbê mboo èsáé. Bí mbê bebo bísáé.
Mí mbê mvam. Mí mbê mvame biñgá.
Bê mbê nsámbá. Bê mbê nsámbá bísóoè.
Me mbê mbán. Me mbê mbán ê mõt. Bí mbê mbán ê bõt.
Õ mbê ñkáñge. Õ mbê ñkáñge miñgá. Mí mbê miñkáñge biñgá.
A mbê ñkoè. A mbê ñkoè fám. Bê mbê miñkoè bêfám.
04. Ású ôfát, õ ne belan ôfát ô n'ású mõte wuá ñgê k'a ású ábui ê bõt. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Me mbê njêt. Me mbê njênjêt.
Bí mbê njêt. Bí mbê minjênjêt.
Õ mbê wòñ. Õ mbê ñwôwòñ.
Mí mbê wòñ. Mí mbê miñwôwòñ.
A mbê mvõl. A mbê mvõmvôl.
Bê mbê mvõl. Bê mbê mimvõmvôl.
05. Õ ne ê fe belan nda'a "mbê" náa ô líti ê vôm ê mõt a mbê. Ñg'éyõlè ê yà ê vôm ê mõt a mbê j'á tátè aa akeñge, èyoñ éte, ê zàñe "mbê" aa èyõlè, belá'ane èfíá "ê". Ású bive'ela'a, tót ê mêjô maná:
Me mbê ê mbó-ñgàl.
Õ mbê ê Zañemelima.
A mbê ê dulu.
Bí mbê ê Bañgí.
Mí mbê ê nlam.
Bê mbê ê Kanáda.
Me mbê ê ndáa Asómõ.
06. Õ ne ê fe belan nda'a "mbê" aa kõnõk. Nál'a ne zēn ê ya ê j'a líti jam é mbê ñgul ya ê boban. Ású bive'ela'a, tót ê mêjô maná:
Me mbê wóban.
Õ mbê vak.
A mbê dí.
Bí mbê wú.
Mí mbê sobõ.
Bê mbê búlan.
07. Éyoñ wo ê belan èfíá "mbê" aa kõnõ'õ nálé, ñgê wo yên ê de mfí, õ ne kõ'õlan ê bifíá ê mvúse kõnõk. Ású bive'ela'a, tót ê mêjô maná:
Me mbê dí miñkōñ.
Õ mbê tili kálate.
A mbê tabe têtoó.
Bí mbê jêñ ê bisáé.
Mí mbê têbe têtelê.
Bê mbê bêt ê ñkõl.
08. Õ ne ê fe belan nda’a “mbê” aa éyõlè j'á tátè aa ntótán yà jóé, õ kõ'õlán ê kõnõk, ô manê aa "an" ñgê ke "án". Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Me mbê nlômán.
Õ mbê ñyemán.
A mbê mfúbán.
Bí mbê njáñán.
Mí mbê nsolán.
Bê mbê ñkõmesán.
09. Avál afê yà belan nda'a "mbê" é ne náa ô líti jam mõt a mbê a bo'ok. Wo tátè aa õnyenyet éñgun aa "mbê". Õ betá belan ônyenyet éñgun ôsú. Èyoñ éte wo ê belan ê kõnõ'õ wo kômbõ. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Me mbê me konek.
Õ mbê õ solô.
A mbê a túmu.
Bí mbê bí vemê.
Mí mbê mí têle.
Bê mbê bê veê.
10. Ê mvú'áa kõnõk, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'án, tót ê mêjô maná:
Me mbê me yême ê mbotok.
Õ mbê õ sônõ ê fálák.
A mbê a bilí bidí.
Bí mbê bí têle têtelê.
Mí mbê mí jêñe bisáé.
Bê mbê bê jême bóol.
Me mbê me kane miñkaná.
Õ mbê õ bôõ ê balánda.
A mbê a saa bidí.
Bí mbê bí bôõ ê tyia.
Mí mbê mí vóse ndá.
Bê mbê bê ñgônõ ê nsêlek.
09. Nda'a èfê j'a tótêbane náa "ntóo". Tót éfíá jiná:
ntóo
Èfíá "ntóo" j'a líti jam é táté ya, ñgê ke náa é ñgá táté, aa jam éte é ñgá'an é kele ôsú.
Èfíá "ntóo" è ne beleban aa õfát. Ású émek, tót ê mêjô maná:
Mê ntóo mvam.
Ô ntóo sóé. Õ ntóo sôsóé.
Á ntóo èkekaè.
Bí ntóo õñgôñgõ.
Mí ntóo minsòs/minàl.
Bê ntóo ñgul. Bê ntóo miñguñgúl.
20. Nda'a "ntóo" è ne ê fe beleban aa kõnõk. Nál'a a líti mboán ô ñgá táté aa ô ñgá'án ô kele ôsú. Ású bive'ela'a, tót ê mêjô maná:
Mê ntóo dí.
Õ ntóo sobõ.
Á ntóo fombõ.
Bí ntóo yôn.
Mí ntóo wo'on.
Bê ntóo búlan.
21. Ê mvú'áa kõnõk, õ ne kõ'õlan éfíá ñgê ke bifíá. Ású bive'ela'a, tót ê mêjô maná:
Mê ntóo tili kálate.
Ô ntóo yám ê ká.
Á ntóo tabe sí.
Bí ntóo jêñ ê bisáé.
Mí ntóo têbe têtelê.
Bê ntóo búlan ê nlam.
22. Õ ne belane nda'a "ntóo" náa ô líti ê vôm ê mõt á suáne ya. Ñg'éyõlè ê yà ê vôm ê mõt a né j'á tátè aa akeñge, èyoñ éte, ê zàñe "ntóo" a èyõlè, belá'ane èfíá "ê". Ású bive'ela'a, tót ê mêjô maná:
Mê ntóo ê mvañgan.
Ô ntóo ê Kanáda.
Á ntóo ê Meñgoñê.
Bí ntóo ê Bañgí.
Mí ntóo ê fálák
Bê ntóo ê Yõkaduma.
22. Tót ê bêkõnõ'õ báná:
ê báñete fembé, fa/mefa
ê bi mvú, ê bi bekábat, ê bi sô
ê bômbõ sí, ê bômbõ sôsóé
ê bun mfíáñ
ê bup fôn
ê búti viēk
ê fatè kábe
ê bót ê bikõndè
ê kalane fóé, ê kalan ê mbáñêtê
ê kándé bidí
ê kóbõ Búlu
ê tabe sí, ê tabe têtoó
ê títane mvú
ê tyi ká
23. Õnyelè 1: Belá'an ébêñ ê jiná:
[ õnyenyet éñgun ] + ne + õkom [ + èfí'èfê ]
Tátè'è aa õnyenyet égun. Kõ'õláane nda'a "ne". Kõ'õláan èfíá ñgê ke bifíá.
24. Õnyelè 2: Belá'an ébêñ ê jiná:
[ õnyenyet éñgun ] + mbê + õkom [ + èfí'èfê ]
Tátè'è aa õnyenyet égun. Kõ'õláane nda'a "mbê". Kõ'õláan èfíá ñgê ke bifíá.
25. Õnyelè 3: Belá'an ébêñ ê jiná:
[ õnyenyet éñgun ] + ntóo + õkom [ + èfí'èfê ]
Tátè'è aa õnyenyet égun. Kõ'õláane nda'a "ntóo". Kõ'õláan èfíá ñgê ke bifíá.
27. Õnyelè 4: Belá'ane ébêñ ê jiná:
[ õnynyet éñgun ] + [ ne/mbê/ntóo ] + [ kõkõk ] [ + èwuñ ]
Tátè'è aa "ne", ñgê ke "mbê", ñgê ke "ntóo". Kõ'õláane kõnõk. Kõ'õláan èfíá ñgê ke bifíá.
28. Õnyelè 5: Belá'ane ébêñ ê jiná:
[ õmíês ] + [ ne/mbê/ntóo ] + [ kõkõk ] [ + èwuñ ]
Tátè'è aa "ne", ñgê ke "mbê", ñgê ke "ntóo". Kõ'õláane kõnõk. Kõ'õláan èfíá ñgê ke bifíá.
29. Õnyelè 6: Belá'ane ébêñ ê jiná:
[ õnynyet éñgun ] + ne + [ monê, bobê, ñgon, beñgo bê ] + ayoñ
Tátè'è aa õnyenyet éñgun. Kõ'õlán èfíá "ne". Kõ'õláan "monê", ñgê ke "bobê", ñgê ke "ñgon", ñgê ke "beñgo bê". Kõ'õláan èyõlè áyoñ.
30. Õnyelè 7: Belá'ane ébêñ ê jiná:
[ õnyenyet éñgun ] + vúmane + èyõlè áyoñ
Belá'an èñgun (me, õ, a, bí, mí, bê). Kõ'õláane "vúmane". Kõ'õláan èyõlè áyoñ.
anjen (abui: menjen): state/état
kõnõ'õ anjen (abui: bekõnõ' ê menjen): verb(s) of state/verbes d'état
añgan (abui: mêñgan): lesson/leçon
èjêt (abui: bijêt): expression/expression
èla'é, (èla'aé) (abui: bila'é, bila'aé): comment/commentaire
èñgun (abui: biñgun): pronoun/pronom
èvosõ (abui: bivosõ): reminder/rappel
èwuñ (abui: biwuñ): complement/complément
nda'a (abui: menda'a): copula/copule
ñkpwáa (abui: miñkpwáa): previous/précédent
ntôõ (abui: mintôõ): next/suivant
õmíês (abui: amíês): subject/sujet
õvõvõt (abui: avõvõt): special/spécial
õseñge (abui: aseñge): sentence/phrase
Ê váná, bí á ye'é anê bí nê belan õñgbwa'aé "ne" aa õkom. Ñgê wo yêne jam èziñ bí á yiane tyendé, kat ê bía mfá'á ya bila'aé.
This lesson shows how to use the copula "ne" and an adjective. If you have a comment, a suggestion, or a critique, please write it in the Comments section.
Cette leçon montre comment utiliser la copule "ne" et un adjectif. Si tu as des commentaires, des suggestions, ou des critiques, écris-les dans la section des commentaires. (n k o b o b u l u AT g m a i l dot c o m)
Nsámá'a-Ndetên: http://www.nkoboboulou.com/nkoban/Angan10.htm